He nder ñaawooje laaɓal ena moƴƴi laaɓtitinde, hol geɗe ɗe lislaam teskitii ko soɓe, ngam kala ko woni heen soɓe juuldetaake, naatnetaake jamaa.
GEƊE LAAƁƊE
Ko maayi tawi alaa ƴiiƴam, ko wayi no tenke, korndolli, jahe… ɗee ɗoo kala ko laaɓɗe e nder koye mumen. Ko ɗum tagi so ɗe njanii e huunde, ɗe coɓnataa ɗum.
DAABEEJE MAAJE
Kala ko wuuri e nder maayo, ko wayi no liɗɗi, soɓataa, jiibataa, fotii koko waraa walla tawaa ko ina maayi tan. To bannge Almaami Maalik yahri ko hay so ene ɓooya e dow njoorndi, ko wayi no Nooroo walla faaɓru, jiibataa.
KALA DAABAA
Kala kullel kirsangel walla barangel e raddo ine dagii ñaamde (nay, gelooɗi, ndammiri, lelli…), walla gañangel ñaameede, ko wayi no (ngayeeje, cewɗi… harmaani. Almaami Maalik yahri ko gañgol ñaamde teewu barooɗe e kala daddooje, kono huutoraade nguru nguu kam añaaka. Arii to deftere Almudawwana, “juulde e dow guri barooɗe walla ɓoornaade ɗum bonaani so tawii ɗe kirsaama”. Ko noon ne kadi nguru puccu so tawii hirsaama. Kono nguru mbabba wuro walla mbabba tugal hay so hirsaama laaɓataa, ko soɓe.
⑷ ɓiɗɗo jaltuɗo e reedu daabaa kirsaaɗo ene laaɓi jiibataa. Arii to risaala « kirse ko woni e reedu, ko kirse yumma mum, so tawii kay tagoondi mum timmii, waɗii leeɓre ». Abuu Daawuuda e Abuu Yaala kumpitii wonde Nelaaɗo (JKM) wiyi : “kirse ko woni reedu ko kirse yumma mum. »
⑸ Kala ko taƴaa he ko wuuri , tawi ɗoofaaka haa ƴiiƴam yalti heen, ine laaɓi, tawa hesa walla hela ko wayi no segene, allaadu teefe jawdi (sukundu mum) cate sige. Hay so noon daabaa mo ɗum ittaa e mum oo ko karmuɗo ñaamde, ko wayi no mbabba tugal walla rawaandu.
- Ɓalndu kala huunde nde alaa fittaandu (ko renti, walla fenndii) koko laaɓi so ɗum rentu walla saay, walla ko taayi, fof ene laaɓi so wonaa heen ko wirnata hakkille, ko wayi no sanngara, ko heewi heen e ko famɗi heen foti.
- Kala ko wuuri, foti ko e njoorndi hoɗi walla ko e ndiyam, hay so rawaandu walla mbabba tugal, walla jibinaa ko soɓe, ko wayi no gilɗi e kala ko yalti e muuɗum (gonɗi, warñeende, joodi, ñitte) fof ene laaɓi, so wonaa ko nanndi e ɓoccoonde so ñolii.
- Jaañte e bordooɗe e taare jaltuɗe e daaba dagiiɗo ñaamde, ene laaɓi so wonaa daabaa ñaamoowo soɓe ko wayi no focco gertooɗe ñaamooje soɓe.
- Tuure walla wolƴere so waylaaki haa luuɓi, ene laaɓi.
- Ƴiiƴam njaltojam e teewu ko hirsaa, walla njuppotoo ɗam e ɓernde, walla e ɗaɗi mum, ene laaɓi hay so yuppiima e maaɗa haa heewi, waɗɗaaki ma lootde ɗum, koko yiɗaa tan ngam ko tuundi, kono ƴiiƴam barmande ko wuuri, walla puufojam saanga kirsugol, ɗaam ko soɓe.
- Ko fuɗi e soɓe walla ko yarnirtee soɓe ene laaɓi, so tawii soɓe takkiima e puɗi ñaameteeɗi, yo loote hade mum ñaameede.
- Sanngara so suyii walla fenndiima, nattii manndilde, laaɓii kañum e genndukaawel mum fof.
- Ɓalndu aadee fof koko laaɓi juulɗo e keefeero fof, foti ko e nguurndam walla e maayde mum, ene laaɓi, kala ko yalti e mum kadi ene laaɓi : warñeende, tuute, ñitte, kaakte, kosam ; so wonaa jalte e taare e ƴiiƴam mum. Arii to mudawwana “ kosam debbo to nguurndam e maayde mum foti ”. Annduɓe mbiyi : “ so cukalel ladii muynii e enndu debbo maayɗo, o wontii ɓiɗɗo muynam ”.
- Nguru jiiba so ñobbaama ene luuraa e nder laawol Almaami Maalik, mate ko soɓe, huutortaake, walla wonaa soɓe, ene naftoree. Ceerno Ibnu Rushdin wiyi : keeweendi annduɓe njahri ko “ nguru jiiba ena laaɓira ñobbeede » ngam tuugnaade e jangtooje celluɗe garɗe heen. Ko ɗum kadi ceerno Ibnu wahbin yahri. Arii to mudawwana wonde Almaami Maalik wiyi : “ yooɗaani mi juulde e dow nguru jiiba, hay so ñobbaama ”, kono o harminaani. Ene jeyaa e jangtooje garɗe heen, Nelaaɗo (JKM) wiyi “ ñobbugol guri jiiba laɓɓinii ɗum. » O wiyi kadi “ so nguru ñobbaama laaɓii ”.
Yahruɓe ene añaa ɓe pawii ko e jangtoore Abdullaay Ibnu Akiim biyɗo : Nelaaɗo Alla (JKM) winndiino min: hoto min naftoroɗee e jiiba nguru walla ɗaɗi mum. Ibnu Rushdin wiy : “ jangtawol Ibnu Akiim oo ene woɗɗondiri e jangtooje ɓennuɗe ɗee to semmbe e cellugol, ndeke o waawaa ɗe nuskude »; yanti heen kadi o wonaa daliilu e ko njeheten koo, ngam o haalaani so wonaa ñobbaama.
GEƊE COƁƊE
- l Kala daabaa mo ƴiiƴam dogata e mum tawa wuuri ko e njoorndi, so maayii hirsaaka walla boraaka walla raddaaka, ko jiiba ; jiiba noon ko soɓe, kala ko yalti e mum ko soɓe : warñeende, joodi, ñitte, gonɗi, ɓoccoonde ekn. Almaami Maalik wiyi : “ ɓoccoonde yaltunde ene leppi walla ene yoori ko soɓe tan ”. Bamɗi tenɗi ene luuraa, mate so maayii ko soɓe teskaade ƴiiƴam mum ummii ko e neɗɗo, walla wonaa soɓe teskaade saɗde reentaade ɗum, kono buubi e ɓowɗi so maayii ngonaa soɓe, teskaade ƴiiƴam majji koko naati tan, kono dogataa e nder ɓalli majji.
- l Kala ko taƴaa e daabaa guurɗo tawi ene waɗi nguurndam ene yahdi e ƴiiƴam ko soɓe. Abuu Daawuuda e Termesiyyu kumpitii wonde Nelaaɗo Alla (JKM) wiyi : “ kala ko taƴaa e daabaa tawi ene wuuri ko jiiba ”.
- l Kala ndiyam njaltir-ɗam to bannge njogoram aadee walla daabaa karmuɗo teewu, ko wayi no ndiyam maniyyu e maasiyyu, e wadiyu, ko famɗi heen e ko heewi heen fof, ko soɓe, yaafetaake.
a) Maniyyu : ko ndiyam njaltojam e njogoram ngoraagu, walla ndewaagu, ko ndiyam tekkuɗam ndampojam, so ɗam yaltii ko aldaa e dakamme walla dakamme ɗe aada yahraani, ko wayi no ŋaañogol, ndiyam ngulɗam, walla dimmbogol dow daabaa, ene bonna sallige, ko soɓe maa ittee. Sinno yaltirnoo ko dakamme gaadoraaɗe, ɗoon waɗɗii mo ko lootngal janaaba.
b) Wadiyu : ko ndiyam ndanejam modduɗam, heewi yaltude ko caggal taaraade, lootirtee kono taare nii.
ɓ) Maasiyyu : ko ndiyam cewɗam yaltata ko saanga dakamme tokooso ngam fijindaare ngena ɓurtuɗo fayde e debbo, walla softude njogoram, ɗum so ena lootee ko njogoram fof lootetee wondude e anniya wonaa no taare nii.
c) haadi ko ndiyam njaltojam e debbo ŋarwuɗo ko adii nde o jibinta, ɗuum ne maa lootee, kadi bonnii sallige.
- l huunde lerɓunde walla selɓunde, ko wayi no kosam ekn », so soɓe jillii ɗum tan soɓii, foti soɓe oo ko seeɗa walla ene heewi, ko dennduɗo walla ko deɓoowo.
So tawii noon soɓe oo yannoo ko e huunde tiiɗnde, e jaati ko soɓe oo tan huuytetee (meeftetee) ko heddotoo koo ene laaɓi. Ibnu Abbaas humpitii wonde sokna Maymuuna wiyi, Nelaaɗo (JKM) naamndanooma doomburu yanndu e nebam (penndi ɗam), o wiyi “ mberlo-ɗee ndu, kuuyton saraaji mayru walla ko ndu memi heen koo, ñaamon nebam mon ». Almaami Sahnuun wiyi “ so wonaa tawa ndu ɓooyi ɗoon, ndeen fof rufete”.
Jibriil Muusaa Joob
34466447/46 56 51 10/36 56 51 10