Site icon Lowre Pulaar, fulɓe e Pulaagu

Gudde ɓaleeje kecci tageefo…

Ndeke noon won gudde ɓaleeje kecci tageefo e hoore mum

Duuɓi teemedere jooni, cikkatno-ɗen ko fof fuɗɗorii ko e Dalñitannde Mawnde (Big Bang), duuɓi 13,8 miliyaar jooni. Ko adii ɗum, ndiga ! Wonaa heeno, wonaa sahaa, wonaa ɓakdi. Ko ɗuum woni miijo laawɗungo ngoo, tee yuumtungo ngam waawde faccirde ko ɓuri heewde he ko njiyaten. Kono ngal cikkal laawɗungal ine waɗi ella kaaɓniiɗo : nde Dalñitannde ndee kewata ndee, potondire ɓalliwal ine njaltina teelɗere (singularité). Ganndiweeɓe heewɓe ine cikki won ko ɓoccitora-ɗen.

Porfesoor Enrique Gaztañaga, mo Duɗal jaaɓi-haaɗtirde Portsmouth sakkitii miijo hulɓiniingo : so Dalñitannde ndee idaaki, tawata ko nde waɗtunde !. Ine gasa tawa ɗo idan ɗoo tageefo men ko  tageefo ñonnginoongo, ko ngo tiiɗɗinoongo tiɗɗo kaaɗtudi, ngo fiɗɗitii no kural, hono no ɓalliwal ñilliwal eɓɓiri ɗum nii, caggal ɗuum ngo woni e ñonngtaade hono no woori jooni nii. So en tuugniima e ndee yiyannde, ine gasa tawa won huunde e tippule kisi he ndee fiɗɗitannde, keddii he nder tageefo men hannde ngoo, no ɓarakke tageefo idiingo ngoo. Ine sikkaa gudde ɓaleeje ine njeyaa e ɗeen tippule jooɗtoraade kisii ɗee.

Ngoo miijo maa fiɓtu yoga e gumale hannde ɗee. Ko idii fof ɓakdi ɓaleeri (ndee ɓakdiwere nde yiyotaako, mahnde 27% tageefo, ndi hay gooto anndaa sifaa mum), ine waawi tawa ko ɓarakke gudde ɓaleeje. Caggal ɗuum, maa ngo (miijo ngoo) faamnin ko waɗi James Webb ine yiya gudde ɓaleeje pattamñise gila e fuɗɗoode daartol tageefo, daawal daɓɓal ɓilingal hakkunde mum e miijanɗe hannde ɗee. Ɗum dallinaaka tawo, kono miijo ngoo ko tiiɗngo, ngo ƴeewle paaɗe mbaawi hoolkisaade.

Ƴoogirde : Physical Review D, 11 août 2026 — Université de Portsmouth / Institut des Sciences de l’Espace, Barcelone

Bookara Aamadu Bah

Quitter la version mobile