Site icon Lowre Pulaar, fulɓe e Pulaagu

Hardaneeɓe ko safalɓe walla ko leñol keeringol ?

Ɗaɓɓirgol ngam nattugol seegaade e tooñde hardaneeɓe

E nder lewru ut 2026, teemeedde ɗiɗo neɗɗo e capanɗe nayo e ɗiɗo (242) jagge ummiiɓe e leñol safalɓe ɓaleeɓe (hardaneeɓe) ciifii kaayiit (pétition) ngam wullitaade hujjaaji ndee ɗoon hinnde ummiiɓe e lasli e jiyaaɓe (maccuɓe) safalɓe woɗeeɓe. Kono, ko ɓuri teskinde e ɗaɓɓaali maɓɓe, ko yo ɓe keɓtine ko ɓe leñol keeringol ngol fotaani jillondireede e leñol safalɓe woɗeeɓe (aarabeeɓe). Ɗum waɗi coow e nder leydi hee. Won heen ina ngoogɗini ɗum, yoga e woɗɓe mbiyi ko alaa, sabu e miijo mum en « capaato ko capaato tan », boɗeejo heen e ɓaleejo heen fof.

E nder lewru ut 2026, teemeedde ɗiɗo neɗɗo e capanɗe nayo e ɗiɗo (242) jagge ummiiɓe e leñol safalɓe ɓaleeɓe (hardaneeɓe) ciifii kaayiit (pétition) ngam wullitaade hujjaaji ndee ɗoon hinnde ummiiɓe e lasli e jiyaaɓe (maccuɓe) safalɓe woɗeeɓe. Kono, ko ɓuri teskinde e ɗaɓɓaali maɓɓe, ko yo ɓe keɓtine ko ɓe leñol keeringol ngol fotaani jillondireede e leñol safalɓe woɗeeɓe (aarabeeɓe). Ɗum waɗi coow e nder leydi hee. Won heen ina ngoogɗini ɗum, yoga e woɗɓe mbiyi ko alaa, sabu e miijo mum en « capaato ko capaato tan », boɗeejo heen e ɓaleejo heen fof.

Heen waalaare fof ina jogii dalillaaji  mum kettoɗen ɓe :

Jom woytaango en ɓee kolliti ko wonde hardaneeɓe ko renndo heeriingo maccinaaɓe gila dawaa-dawi, alaa fof caɗeele ɗe ɓe kawraani (waawneede e golle, waasde jogaade jeyi tawde enen nii eɗen mbiya « jeyaaɗo jeyaani ko roondii », waasde janngineede, huutoraade diine ngam ɓeydaade nuskude hinnde ndee) ekn. Eɗen poti seerndude  hardaneeɓe e jiyaaɓe (hartaani e abd to safalɓe) : hardaane tolnondirtee to men ko e galluŋke, ko jiyaaɗo wonnoo  dimɗinaaɗo, kono so ƴeewaama e ñalawma hannde, ngonka maɓɓe woɗɗondiraɗi to bannge baasal e joñeede e nder renndo hee.

Ɓe kolliti tan ko gila e keɓtugol jeytaare leydi men e kitaale 60, alaa ko waylii e nder ngonka maɓɓe : pale lelnaaɗe e jeese maɓɓe ngam haɗde ɓe jeyeede e gardorɗe toowɗe nder laamu hee, loppitgol e juuɗe maɓɓe jeyuuji maɓɓe to bannge leyɗeele ndema ɗo ɓe nguurnoo, rokkira ɗum lawakooɓe safalɓe, baasgol maɓɓe arwineede e kawgelaaji teeŋti noon e nder cuɓagol soofaaji konu toowɗi, baasgol gure maɓɓe jogaade janngirɗe ko ina addana ɓiɓɓe maɓɓe jogaade pinal. Eɓe teskii kadi waasde ɓe jogaade fartaŋŋe newnaneede ñamaale baŋkeeji ngam ƴellitde faggo maɓɓe, e haɗeedeɓe jeytoreede e ñaawirɗe  e geɗe keewɗe ɗe limtidtaako, ko ina hollira tan ko ɓe ɗawaaɓe e leydi hee. Ɗaɓɓaande maɓɓe teeŋtunde tan ko yo ɓe  « keɓtine e nder doosgal leydi  » ko ɓe leñol no leƴƴi keddiiɗi ɗii nii (haalpulaar en, sooninkooɓe e jolfuɓe), ɓe keɓa kala ko leñol foti heɓde so fotndude hakkeeji hakkunde mum en. Kono eɓe ɗaɓɓi kadi ndee laamu teskotoo daɗaaɓe e nder renndo hee, lelna dawrugol juumtungol gadanoowol ɓe heɓtaade daɗɓe ɓee.

Heddiiɓe ɓee kolliri ɓe yoga e ko ɓe cifii e hardaneeɓe ɓee ko goonga, kono ɓe ndefti tan ko ɗo rewanoo gila Muritani heɓi jeytaare mum walla nii ko adii ɗum ; gila e ngenndiyankooɓe daraninooɓe haɓtaade koloñaal en tiimooɓe, fooɗaninooɓe ndee potal naatnatee e nder renndooji koɗɗi e weertaango leydi hee. Ko ɓe poti teskaade to njahraten hannde ɗoo e nder renndo men, ko ndonu renndo ɓennungo ; ko ɗum waɗi baɗte mum en cuwaa ɓooraade ɗum tawo haa laaɓi, yeru baɗte macungaangu, peƴtitagol e kinɗe, ko jiidaani e mooɓe goɗɗe e nder renndo tawa nii ko joñaaɓe siicaaɓe… Ko ɓuri maantinde e nder renndo hee ko baasal jillingal ɓesngu nguu kala (safalɓe, fulɓe, soninkooɓe e jolfuɓe), kono so tawii en kaali goonga, ɗum ɓuri daŋŋinaade ko e nder hardaneeɓe, ko e maɓɓe heewi yiyeede roondotooɓe saakuuji, doknooɓe saretaaji ina ndufoya kurjuruuji, sammba remooru en, e kala golle muusɗe ɗe leƴƴi keddiiɗi ɗii njaɓataa waɗde… Ɗum ɗoon ne foti faaamreede tan ko so ƴeewaama to ɓe ummii too (e njiyaagu), alaa ko ɓe njoginoo.

Hay so tawii teskaama e nder duuɓi ɓennuɗi ɗii won peeje ƴettaa ummoraade e laamu (he gardagol Sidi wul sheekh Abdallaahi) sariya karminoowo njiyaagu jiidaani e ñaawirɗe compaaɗe ngam ñaawde ɗum, hay so tawii ɗum suwaa mumtude njiyaagu, ina waawi hiiseede kam  won taaɓal waɗaa. Kono foti faameede ko ndee saɗeende bonnde ittata ɗum tan ko Dowla oo naatna mbayligaaji potal, kormagol hakkeeji aadee e nder renndo hee, tawa ina joofii ɓe kamɓe e ɓurɓe joñeede e kala tooñaaɗo. Hol to haala kaa waɗte no ngoƴa hardaneeɓe jannguɓe nii tan haa ko laamu ina jooɗtoroo, so tawii toɗɗima ɓe e won e postooji toowɗi e nder juɓɓule laamu, ñawndii caɗeele hardaneeɓe, ɗum waɗaama kono alaa ko nafi hardaneeɓe, ina waawi nii tawa ko ɗuum jom woytoraandu ndu njiilotoo wonaa hardaneeɓe woƴi ɓe.

Yo annde kadi hol ko woni leñol e hol ko woni  hinnde.

Sifaa leñol ko rennduɓe ɗemngal, aadaaji e woɗaaji e kala fina tawaa… ko ɗemngal ngal e pinal ngal ngoni mbaadi teskinndi cifotoondi leñol. Hinnde noon naatti ko he leñol ko peƴtitagol mum e nder leñol fawaade e golle heen hinnde kala, yeru e nder leñol haalpulaar en subalɓe ko awooɓe, mahbuɓe ko mahooɓe, tooroɓɓe ko jom jaŋde en hay so tawii ɓe nattii heeroraade ɗuum, gallunkooɓe ko maccuɓe rimɗinaaɓe no hardaneeɓe nii… To bannŋe leƴƴi keddiiɗi ɗii ne, ko ɗum tan tawetee toon maa wonii safalɓe, sooninkooɓe walla jolfuɓe. Sapatoore ko ɗemngal safalɓe (woɗeeɓe maa ɓaleeɓe) calsalti ɗemngal arab no « daarijiyaaji » gonɗi e leyɗeele aarabeeɓe heddiiɓe ɓee; Pulfule no mbayi heewde e aduna oo ittataa kamɓe fof ko ɓe fulɓe, daranaade hannde ƴellitgol ɗemngal ngal ko tafde ngaddiin gooto ngam wootiɗinde ɗemngal ngal haa fulɓe fof ndaña faamondirde hay nii ɓe ngonaa fulɓe.

Muritani hannde ɓuraani hatojinde e ko ɓeydata  feƴtude ɗum (e leƴƴi, kinɗe, waasɓe e jogiiɓe…) Muritani ɓuri muuyeede ko tafde ɓiyleydaagu tawa jibinannde leydi ndii fof ina fotndee, rokkee hakke mum, daranoo fotde mum. So potal heɓaama yahdata ko e nuunɗal e kormagol piɓle gonɗe e doosgal leydi e denndaangal sariyaaji no maande Ndenndaandi ndii siforii ɗum nii « Teeddungal – Enɗam – Nuunɗal ».

Maamuudu Haaruuna Joop

Quitter la version mobile