Jogii neɗɗo ko ñaamde e yarde, ngam ko heen ɓalndu ƴettata doole mum, mahtoroo terɗe mum, reentoroo cellamum. Kala ko ɓalndu huutoraaki heen, wontata ko tooke, lorlooje, alaa e sago yaltinee. Yaltinirtee noon ko jalte, e taare. So ɗe njaltaani tan neɗɗo wonataa e jam. Ɗuum addani Nelaaɗo Alla (jkw) jannginde yimɓe juulɓe ɓee, so ɓe njaltoyii yo ɓe njettu Alla ɓe mbiya : “mi yettii Alla meeɗnuɗo mi dakamme mum (ñaamde) heddi he ɓalndu am semmbe mum, ittani mi caɗeele mum”.
Laɓsindaade soɓe
Ko waɗde doole mum no potnoo e yaltinde soɓe gonɗo he mum haa laaɓa, foti ko jalte walla taare. So tawii ko taare o ɓiɗa njogoram makko, o fiɗɗa ɗum seeɗa haa taare ɗe njaltida, nde o fuɗɗoo lootde ɗum. Ibnu Musaayib wiyi : “dagotaako taannjoraade ndiyam tawa laɓsindaaka”, ngam jangtoore Ibnu Abbaas garɗo to deftere Muslim, Nelaaɗo Alla (jkw) wirtinooma goble ɗiɗi, (genaale ɗiɗi) o wiiy : “ɓee dey ngoni ko e leepteede, tee ɓe leeptiraaka huunde mawnde ; heen gooto ko caaskintunooɗo (coppintinooɗo) hakkunde yimɓe ene (renndina ɓe), goɗɗo oo laɓsintonooka e taare”. Arii to deftere Abii Hurayrata wonde Nelaaɗo (jkw) wiyi : “labsindo-ɗee, ngam ko ɓuri heewde leepte wonande “ganñeeje” ko ngam ɗuum”. Ndeke, laɓsindaade ko ko waɗɗii. Soɓe jalte walla taare, ittirtee ko tannjaade. Taannjaade, ko taare laɓɓiniraaɗe ndiyam, kono so wiyaama laɓɓinaade tan, ina anndaa ɗuum ko jalte. Jalte e taare fof ko soɓe, ene ceerti noon to bannge haala no wiyirtee. Taannjaade ko taare, laɓɓinaade, ko jalte. Haaƴndaade, woni, momtoraade kaaƴe, lekɗe, ekn. Nelaaɗo Alla (jkw) wiyi : “so gooto e mon yaltoyii, yo o laaɓir kaaƴe tati ene yona mo. taannjaade walla haaƴndaade soklaani anniya”.
Ine sella haannjaade hay so ndiyam ina woodi, kono ɓuri yiɗeede ko renndinde ɗiɗi fof, haannjoo haa timma, taannjoo ɓuri moƴƴude. Ceerno khalliiwiyi : “ina yiɗaa renndinde ndiyam e kaaƴe”. Arii to deftere Al-waadihatu “dagotaako haannjoraade kaaƴe so wonaa ndiyam ronkee, ngam ko ɗum ɗaccaande hannde, nattii yahreede”. Ko ɗuum kadi Ibnu Habiib yahri.
Arii to jangtoore Jaabira e Abuu Ayyuba e Anas, ɓe mbiiy : oo ɗoo aaya (maande) tellii e Madiinanaaɓe ene (ɗoon worɓe yiɗɓe laaɓde) Nelaaɗo (jkw) wiyi “Ee hey mon wallidiiɓe (Madiinanaaɓe) Alla dee mantii on, hono laaɓirton ? Ɓe mbiyi mo “min calliginto juulde, min lootonnoo janaaba, min taannjoroo ndiyam”. Nelaaɗo (jkw) wiyi ɓe : “ɗuum tagi tiiɗno-ɗee heen”. ɓee ɗoo maantaaɓe ɗoo, ko yimɓe Madinanaaɓe ndendintunoo haaƴnjaade e taannjaade fof, ɗum ɗoo ko e yiɗeede tan, kono kala heen gooto ene lomtoo goɗɗo oo. Won noon ɗo taannjoraade ndiyam waɗɗatoo tawa sellataa ɗoon haannjaade, ko wayi no taare debbo, jalte cariiɗe, maniyyu, maasiyyu, ƴiiƴam fiilayru e ƴiiƴam ɓesngu, wonande mo ñaawoore mum woni taamaade.
Kono maniyyu e maasiyyu so njaltiri ko aldaa e dakamme, walla dakamme ɗee aada yahraani, ko wayi no dufaaɗo ndiyam ngulɗam, walla dimmbaade e mbaɗɗu, ɗuum, haaƴnaade ene yona ɗoon. So tawii noon ɗi njaltiri ko rafi, salaas garoowo e makko hay so laawogootoe ñalawma, ɗuum ko ko yaafaa hay haaƴnaade waɗɗaaki.
Nehdiiji yahde dow wuro
Islaam ko diine njuɓɓudi ɗaccaani hay dara, tinndinii neɗɗo hay no yahrata to taarorde. Maa en tonngu ɗoo huunde e ñaawooje taarotooɗo e jaltoyoowo.
Ene yiɗaa taarotooɗo e leydi nduufri laaɓndi, nde jooɗotoo (soppinoo). So tawii noon ko mduufri ndi laaɓaani, omo waawi jooɗaade, kono ɓuri yiɗeede ko daraade. So tawii ko leydi tiiɗndi laaɓndi noon, yiɗaa ko yo o jooɗo, hoto filtude yana e makko. So tawii ko tiiɗndi ndi laaɓaani tan, hoto o jooɗo, ɗoo ho to o daro, ngam reentaade ɗoon soɓe ene saɗti, o hisataa ɗoon e soɓe. Arii to Al-mudawwana: “bonaani taaraade e leydi nduufri, e ko nanndi heen, kono mbeɗe añi ɗuum e dow nokku ɗo taare piltata.” Taaraade debbo kam ene darii ene añaa tan, ɗo waawi wonde fof.
- Ene yiɗaa e jaltoyoowo boowadow wuro, nde yahata haa wirnoo gite yimɓe, taƴo nanɗe mum en e kine mum en. Nelaaɗo Alla (jkw) wiyi : “so gooto e mon yahii dow wuro, yo o wirno, so o dañaani renndinde joowre ceenal, yo o wirno e muuɗum.” Ene yiɗaa kadi suurde njogoram mum, waasa huuccude ɗum gila ina dari, haa o faya e jooɗaade, nde o huña ɗum dow ngam reentaade moddude walla leppude soɓe.
- Ene yiɗaa e jaltoyoowo boowadow wuro suddude hoore mum, ngam hersude Alla e Maleykaaji mum. Seydinaa Abuubakiri meeɗii yeewtande yimɓe ñalnde Mawnde (Aljumaa), o wiyi “kersee Alla so on njahii ladde, miin dee mbeɗe yahana haaju am ladde tawa miɗo mojii wudere am ngam hersude joomi am”. Ene yiɗaa kadi o waasa hooynaade dow asamaan.
- Heblude ko omo ittira soɓe hade makko jooɗaade, o yeeƴoo bannge makko nano e ñaamo hade makko jooɗaade. So tawii ko ladde o woni, ngam reentaade ko lorlata, kono so o jooɗiima ene añaa o yeccitoo.
- Deƴƴude so ina yaltoya walla ene taannjoo. O ɓuklittaa isluɗo, o hamdintaako (yettataa) so o islii, o ruttataa salminaango, o haalataa so wonaa tawa ko lor ƴooñi mo, ko wayi no faabaade ekn.
- Reentaade gasɗe e luurooji, ngam ko koɗorɗe laadooje e jahe. Arii e jangtoore Ahmed, Abuu Daawuuda, e Nisaayii, wonde Nelaaɗo Alla (jkw) haɗii taaraade e luurooji.
- Ruuŋtaade henndu hade taare ɗe nduttaade e comci makko.
Jahoowo dow wuro ene haɗaa huccitde kuccam juuloowo, walla ruuŋtaade ɗum, kuccam juuloowo ko bannge Kaaba heedti mo. Arii to jangtoore Salmaan wonde Nelaaɗo Alla (JKW) “haɗii min huccitde e kuccam juuloowo to yaltoyde walla taaraade”. Arii to jangtoore Abuu Daawuuda e Abuu hurayrata Nelaaɗo (jkw) wiyi : “mbay-mi e mon ko no jiknaaɗo nii, so gooto e mon yahii dow wuro, hoto o huccit e kuccam juuloowo, hoto o ruŋto ɗum, foti ko jalte walla taare.” Hoɗɓe hirnaange Afrik kuccam juuloowo mum en ko fuɗnaange, ruŋtaade ɗum ko huccitde hiirnaange. Ɗum ɗoo noon luurdaani e jangtoore Nelaaɗo Alla (jkw) biyɗo “kuccitee fuɗnaange walla hiirnaage” nde tawnoo ko e Madiinanaaɓe o haaldata ɗoon, ngam kuccam juuloowo maɓɓe ko worgo, ngam Almaami Maalik wiyi “jangtooje ɗee toɗɗii ko jahoowo dow wuro e boowaladde, kono gonɗo e wuro alaa heen”. Arii to Mudawwana “añaaka huccitde kuccam juuloowo walla rungtaade ɗum e taarogol, walla jaaɓgoso wonaa tawa ko to boowaladde, kono so tawii ko to gure walla koɗorɗe ɗe lootorɗe ngoni e mbildiiji mawɗi, ɗum tanaa alaa heen, ɗo o welaa fof o huccita, kono ɓuri suɓeede tan ko reentaade ɗum hay so ko to galleeji.”
Almaami Nawawi wiyi “Almaami Maalik e Almaami Shaafa-ii njahri e añeede ndee ko haɗeede (harmude haadi ko to boowe ladde. Almaami Al-ayyu humpitii wonde Nelaaɗo Alla (jkw) wiyi: “kala jooɗaniiɗo taare ene hucciti kuccam juuloowo, o siftori o wayli joɗnde ngam mawninde ɗum, oon ummotaako e joɗnde mum ndee tawa yaafaaka bakkatuuji mum”.
Woɗɗaade nokkuji kuɗorɗe ko wayi no tufɗe, hakkunde laawol, ɓuuɓri, yaltoyde e ɗii nokkuuji ene lorla yimɓe, ngam ɓe kuɗat baɗɗo ɗum ɗoon oo. Abuu hurayrata humpitii wonde Nelaaɗo (jkw) wiyi “ndeento-ɗee kuɗdeele ɗiɗi”. Ɓe mbiyi mo, “Nelaaɗo, hoko woni kuɗdeele ɗiɗi ?” O wiyi ɓe “jaltoyoowo e laawoyimɓe e ɓuuɓri mum en”. Arii e jangtoore goɗɗo “ndeento-ɗee kuɗorɗe tati, ‘tufɗe, hakkunde laawol, e ɓuuɓri’”.
Taannjoraade junngo nano : ene añaa taannjoraade ñaamo. Arii to Bukaariyu e Muslim, Nelaaɗo Alla (jkw) wiyi “hay gooto e mon hoto memir njogoram mum ñaamo mum so ene taaroo, hoto o laɓɓinoro jalte ñaamo makko, hoto o foof e genndugeso omo yara, so junngo ngoo ene waɗi feggere ŋeñaande e mum innde Alla, yo o ɓoortu nde, ngam jangtoore Anas “Nelaaɗo Alla (jkw) ene ɓoornotonoo feggere ŋeñaande e mum, Mohammadu Nelaaɗo Alla, so arii e yahde ladde, o joƴƴina nde”.
Almaami Maalik wiyi “ko ɓoortude nde ɓur-ɗen yiɗde, kono so o ɓoortaani alaa tanaa, omo waawii kadi waɗtude feggere waɗnde innde Alla ndee e junngo makko ñaamo so o arii e taannjaade”.
- Ene yiɗaa laɓɓintooɗo adoroo lootde yeeso mum, hade mum lootde jalte caggamum, ko ɗum senaade, ngam so junngo memii jalte tawa leppaani, saɗtat seerndude e henndu mum.
- Ene yiɗaa reentaade naatnude taarorde huunde waɗnde innde Alla, walla jangtoraade ɗemngamum innde Alla, ngam ko ko haɗaa to Maalikiyankooɓe, kono ceerno Al-haddaab wiyi “haɗre ndee ko añeede firtata wonaa harmude”, ɗuum dee ko wonaa Ɓuraana. So tawii ko janngude Ɓuraana nder taarorde kam, ko ko “harmi tan”. Ibnu Kaasim wiyi “so neɗɗo islii yo o wiiy ‘jettooje ngoodanii Alla (Alhamndu lillaahi)”. Ɓe miyi kadi janngude Ɓuraana nder taarorde ene haɗaa, ko noon kadi haɗiraa naatnude deftere Ɓuraana timmunde nder taarorde, walla Ɓuraana no foti fof, so wonaa tawa ko ko soomaa haa wirnii, poos comcotesketee ko ko suurii, so tawii wirniima nder poos nattii haɗeede (harmude). Ko noon ne kadi so o ɗaccii timmunde boowayeeboto ene dagii o naatda heen ngam lor.
- Ene yiɗaa naatoowo nder taarorde ardina koyngamum nanal, so omo yalta o ardina ñaamal, ngam o fayi ko to ɓuraa, so omo yalta o fayi ko to ɓuri, sinno ko to jaamaa o weñcat ɗum, so omo naata o ardinta ko ñaamal, so omo yalta o ardina nanal. Kono sinno ko ko wonaa ɗee ɗoo geɗe ɗiɗi, ko wayi no galle, ngesa, jehre… ko ñaamao naatirta o yaltira nanal.
- Ene yiɗaa naatoowo nder taarorde nde wiyata “innde Alla, Alla miɗo mooloo e maa, e bone seytaneeji gori coɓɗi e seytaneeji dewi coɓɗi”. O wiyata noon ko ko adii nde o naatata taarorde e damal, walla nde o soppintoo so tawii ko to boowaladde, so omo yalta taarorde walla o ummiima to ladde, o wiya “jettooje ngoodanii Alla, oon ittanɗo ɓittere, hokki jam.”
JibriiMuusaa joop, Tel: 34466447