Site icon Lowre Pulaar, fulɓe e Pulaagu

Lewru jibinaa ko waktuuji 8 caggal buɓɓondiral e Théia

Lewru jibinaa tan ko he waktuuji 8 caggal ndee buɓɓondiri e Théia ?

Ine wona 4,5 miliyaar hitaande hikka, ko ɓalndu ɗaŋriiru potndu e Mbaañ (Mars) – mbiyeteendu Théia (Teyyaa) – buɓɓondiri e Ngaawe (Leydi) tawi ine woni suka. Ngal buɓɓondiral moolanaangal moolee, jibini Lewru. No foti daawal ɗum ɗaɓɓunoo ? Capanɗe ? Duuɓi ? Ñemtine limrewe kese caaktaaɗe ñalnde 1 settaambar 2026 nder The Astrophysical Journal Letters, ine cakkita jaabawol kaawningol haa ɓurti : ine gasa tawa ko he nder waktuuji joy.

Jooɗtorde buɓɓannde ɓujure ruttanaama

Gila kitaale 1970, deɓreɓal ɓurngal jooɗtoreede ngam faamninde iwdi Lewru, ko ko wiyetee jooɗtorde buɓɓannde ɓujere koo. Ɓalndu ɗaŋiiru potndu e Mbaañ, inniraandu Théia, ine sikkaa ko kañum buɓɓii Leydi he cukaagu mum, ko ine wona jooni duuɓi 4,5 miliyaar. Yakawere moolanaande buɓɓannde ndee sarkiti ɓakdi moolanaandi nder jirlol, waɗi mbeɗu keletine gulɗe dentiroyɗe seeɗa-seeɗa nder lebbi walla  kitaale, ngontoyi Lewru. Goomu wiɗtooɓe to Duɗal Southwest Research (SwRI) e to Duɗal jaaɓihaaɗtirde Arizona, nduñii ndee yiyannde mahraande duuɓi capanɗe eyɓinirgol mum tiimtorɗe.

Wiɗto saaktaango he « The Astrophysical Journal Letters » ñalnde 01 settaambar 2026 e gardagol Dr C. Adeene Denton ngoo, ine naatni heen ñaawirde hesere, ɓooynde yeebeede nder ñemtine buɓɓanɗe ɗaŋiije : darto ɓakdiwe waylo mbaydi (résistance des matériaux à la déformation) yahdinaango e wulɓuuɓndo. He ko laatii, tiimtorɗe gaadoraaɗe ɗee njaggiri ɓalli buɓɓondirɗi ɗii ko deele ɗe keraani – huunde newnoore hiisaaji, kono yeddiniinde to bannge ɓalliwal. So en teskiima jikku goonga-goonga haayre ndee (darto waylo mbaydi fawaade e wulɓuuɓndo), ngooroondi njeñtudi ndii wayloto.

« So a nanndinii Leydi e Lewru e ɓalli buɓɓondirooji jogiiɗi keertine kaaƴeeje, ɗum ine wayla no Lewru nduu mahortoo caggal buɓɓannde ndee (ko huunde ndee min njaggirnoo alaa nafoore adan.)» Dr C. Adeene Denton, Southwest Research Institute, 10ʳ septembre 2026

Waktuuji joy : Mbaydi buɓɓannde wulnde

Ñemtine goomu nguu koolkisiima mbaydiiji tati wulɓuundo ceertuɗi wonande Théia e Leydi ndee mbuɓɓondirta ndee : ɓuuɓi ((~ 127 °C he dow), hakindii (~ 527 °C), wuli (~ 1 726,85 °C). He mbaydi ɓurndi wulde ndii, jeñtule ɗee ine kaawtinii : keletine Théia ɗee carotaako nder mbeɗu fuɗfuɗɗu carkitiingu, bannge keewɗo he ɓakdi ndii yuɓɓaani, tee ko seeɗa heen fooɗaa he jirlol Leydi, no yowitiinde memtiinde ceɗta kunal, ɗuum, he nder waktuuji joy fat. Ñisre Lewru jokki e ustoraade seeɗa-seeɗa nder waktuuji noogaas, kono ndu heɓii ko ɓuri teeŋtude e mbaydi mayru, gila e waktuuji seeɗa gadani caggal buɓɓondiral ngal.

Ndii njeñtudi ine seerti no feewi e mille gadiiɗe ɗee. Huunde e tiimtorɗe gaadoraaɗe cakkitnoo ko denndugol Lewru ummoraade e mbeɗu keletine ɗee, waɗii capanɗe kitaande. Wiɗto sakkitiingo ngo goomu ɓennungu nguu limti e hitaande 2022, holliino wonde nder ceerteelal (résolution) toowngal, buɓɓandnde wootere ine waawi nawde ɓanndu ndu ñisre mum tolnii e ñisre Lewru, nder jirlol ko yaawi no feewi – hesɗi ɗoo ko keɓtingol darto ɓakdiwo wulɓuuɓngo, ko ñaawirɗe pellitirɗe reɓreɓo ngoo.

Hol baɗte wonande faamamuya men Leydi e Lewru ?

Tonngude wonde Lewru mahiima e nder waktuuji joy yaawii. Wiɗtooɓe ɓee e koye mum en teeŋtinii wonde ñemtine mum en ɗee ine cifoo deɓreɓal gaaɓnotoongal, no won e deɓreɓe goɗɗe nii, kono wonaa kanngol woni mahtagol cakkitiingol daartol Lewru. Lelnanɗe goɗɗe wiɗto ngoo ine ngoodi, jaltinooje daañaa mbeɗu keletine njuumtoyoowu he mahngo rewondirngo. Wulɓuuɓngo ŋaddet Leydi e Théia e sahaa buɓɓannde ndee anndaaka tawo.

« Ɗee jeñtule kaawniiɗe bettuɗe, ŋaaɓanaaɗe, ine ɗaɓɓi gaaɓnagol ceŋondiral hakkunde keertine ɓalliwe Lewru no ɗe ngoori hannde nii – ine aaɓnoo, wondude e ko ndu jogii hannde e geɗe cuyooje – e ngonka Leydi e Théia to bannge nguli e sahaa ndee buɓɓondiral ɓujiwal ngal. » Robin Canup, Southwest Research Institute (mo yehaaka e wiɗto ngoo), ine sifoo jeñtule ɗee.

Kono njiytal ngal ɓurii baɗte haala Lewru tan. So darto ɓakdiwo e wulɓuuɓndo ine njogii darnde fellitinnde nder njeñtudi buɓɓo ɗaŋiiwo, ɗaɓɓundi goodgol jowite goɗɗe nder yuɓɓo Naange – e to ɓuri ɗum en woɗɗude, taariiɗe boowaliije – ine waawi ɓurde no tiimtorɗe jooni ɗee cakkitiri ɗum nii heewde. Ine gasa tawa won e jowite peeñi ko ɗoon e ɗoon nder buɓɓo wulngo ngoo ; goɗɗe peeñiroyi seese nder mbeɗu keletine ɓurndu ɓuuɓde. Naamnal ngam anndude hol fedde Lewru jeyaa, ine lutti udditaade – kono ngal meeɗaa wayde no hannde nii fooɗtude hakkillaaji nder njiylawu piɓtol.

Ƴoogirde : The Astrophysical Journal Letters, 10ʳ septembre 2026 — DOI: 10.3847/2041-8213/ae91e9 — Phys.org / Nautilus / BreezyScroll / ScienceDaily

Kuɗol Bookara Aamadu Bah

Quitter la version mobile