Sunnaaji ko huunde nde Nulaalo Alla (JKM) duuminoo e waɗde ɗum, e nder sallige mum tawi jiydaa e geɗe jangtaaɗe to aaye sallige mo kaalno-ɗen ko adii e nder khuraana oo tawa ko e farillaaji.
Ko sunna rewi e farilla teeŋtude, sunnaaji sallige ko jeetati :
1. Ko lootde juuɗe mum laabi tati ko adii nde naatnata juuɗe mum e genndugel ndiyam calliginerteeɗam ɗam, hay so juuɗe mum ene laaɓi, ko wayi no mo sallige mum taƴi e nder sallige hee, hay so omo fillitoo sallige oo ɗoon e ɗoon, ko sunna o lootat juuɗe ɗee hade makko naattinde ɗe e ndiyam, kañɗe fof e laaɓde. Kono so o ronkii dañde ko omo ñeɗira ndiyam haa o loota ɗe, tee omo yenanaa aɗe laaɓi, omo waawi naatnude ɗe e ndiyam hee, o ñeɗa, o lootira ɗe.
Kono, so tawii omo yenanaa aɗe mbaɗi soɓe, walla omo sikkitii aɗe aɗe mbaɗi soɓe, yo o fewju no o ñeɗirta ndiyam ko omo lootira ɗe, hay so wuufirde e hunuko makko. So o waawaa hay ɗuum, tee so o naatnii ɗe e ndiyam ɗam wayloto, yo o ɗaccu sallige oo, o taamoo, hono no donkuɗo ndiyam nii. So tawii ɗe mbaylataa ndiyam ɗam, ko wayi no ndiyam beeli e caaɗli e maaje, yo o naatnu ɗe heen o loota ɗe.
Arii to jangtoore Abii Hurayrata wonde Nulaaɗo Alla (JKM) wiyi : « so gooto e mon finii e ɗoyngol mum hoto o naatnu juuɗe makko he genndugel ndiyam so wonaa o loota ɗe laabi tati », kono sunna oo ene timmira lootgol laawol gootol, ko ɓeydii heen fof ko ko yiɗaa tan.
2. Sunna ɗiɗaɓo ko wufƴaade: ɗuum ko caggal nde neɗɗo gayni lootde cammeeje mum, o naatna ndiyam e nder hunuko makko wondude e feɗeendu joopordu, o dillana ɗum o wukkita haa timma laabi tati.
3. Sunna tataɓo ko: Sorɓinaade, ɗuum ko naatnude ndiyaam nder kine mum, wondude e anniyaade waɗde sunna, kala nde o naatni ndiyam nder kine ɗee o fiiɓtoo ha ɗam yalta, o rewondira ɗum haa timma laabi tati.
Tesko-ɗen : sunna wufƴaade e sorɓinaade e farde ndiyam timmataa so wonaa wonda e anniyaade waɗde sunna.
4. Sunna nayaɓo ko: farde ndiyam, ɗuum noon ko fiiɓtoraade seese tawa ñittaaki, o yaltina ndiyam corɓinaaɗam ɗam.
- ene sella wufƴannde e sorɓinannde e farde ndiyam e wefƴannde wootere, so tawii ndiyam ene heddii e newre junngo makko.
- so calligintooɗo neeɓnii wufƴaade e sorɓinaade haa lootii yeeso mum o siftorii yo o addu ɗoon tan, o waasa fillaade lootde yeeso makko.
- ngam jangtoore Abuu Daawuuda biyɗo Nelaaɗo Alla (JKM) addananooma ndiiyam calliginorgal, o looti cammeeje juuɗe makko laabi tati, o looti yeeso makko kaabi tati, o looti diraaje juuɗe laabi tati, o rewni heen wufƴaade laabi tati, o sorɓinii laabi tati, omoomi hoore makko, omoomi noppi makko nder e boowal» so neɗɗo ronkii wufƴaade e sorɓinde kine mum ngam lor, yo o diw ɗum o faya e lootde yeeso makko, ko ɗoon farlaaji sallige puɗɗii.
5. Sunna joyaɓo ko: ruttude moomgol hoyre, waɗi ko jahol e gartol, en mbiyno: jahol ngol ko farilla ruttude nde ko sunna.
- so calligintooɗo ƴettii moomirii hoyre mum jahol, so heddaaki e juuɗe makko leppundi yo o ɗaccu ruttude nde, ngam hesɗinantaake ndiyam, tee moomirde juuɗe cojjuɗe wonaa sunna.
- woni ko yahraa e moomgol hoyre ngol, ko fuɗɗoraade yeeso faya caggal, kono so callingintooɗo fuɗɗoriima hoƴƴudu fayii yeeso alaa ko bonnata haydara, arii to deftere arrisaala, kala no omoomiri haadi kay o huɓtidinii hoyre nde ɗum moƴƴii. ngam ngardiindi hoyre koko yiɗaa tan kono wonaa sunna.
6. Sunna jeegoɓiijo: moomde noppi mum ndiyam nder e boowal ko sunna, timmirta ko ƴettude ndiyam ndiyam waɗa e peɗeeli gorworɗi e jooporɗi juuɗe ɗiɗi kala omoomira ɗum noppi makko nder majji e boowal majji kala, ngam ko noon nelaaɗo (JKM) waɗirtunoo.
7. Sunna jeeɗaɓiijo: hesɗitinde ndiyam so ina mooma noppi mum, heewɓe e Maalikiyankooɓe njahri ko ɗum sunna, won wiyɓe moomde noppi e hesɗitinande ɗum ndiyam ko ɗum sunna gooto. Almaami Maalik wiyi moomde ndee ko sunna, hesɗitinde ko ko yiɗaa.
8. Rewondirde farillaaji ɗii ko sunna wonaa farilla, ngam jangtoore Aliyyu e ibnu Abbaas, yo weluya Alla won e maɓɓe, Aliyyu wiyi mi wondaaka so mi timminii sallige am, hol e terɗe am ngal puɗɗorii-mi. Ibnu Abbaas wiyi tanaa alaa e adoraade koyɗe mum ko adii juuɗe mum. Humpiti ɗum ko Daaru qudni.
E dow so tawii calligintooɗo yejjitii weñtii, ko wayi no o ardinii lootde juuɗe e lootde yeeso o siftorii ɗo ɓadii, yo o fillo ko o weñtunoo o refta ko rewi heen koo laawol laawol. So tawii nde o siftori ndee juutii haa terɗe makko njoorii yo o fillo ko o weñtunoo koo tan.
– Ibnu Yuunus wiyi : so tawii o weñtitii e dow teyde walla majjere, sallige makko bonii, kala juulde nde o juuldunoo bonii, ngam ko o pijoowo etee ɗum alaa e fijirde.
JIƊAAƊI SALLIGE
Woni jiɗaaɗi sallige ko geɗe baɗeteeɗe heen ɗe ngonaa farilla, ɗe ngonaa sunna, kono ene yaafna sallige so waɗaama ene ɓeyda baraaji, so tawii waɗaaka alaa ko ustata, haɗataa sallige timmude.
Jiɗaaɗe sallige noon ko sappo e tati:
1) jooɗaade ɗo laaɓi ɗo alaa soɓe,
2) waɗde genndugel ñeɗeteengel bannge ñaamo, so tawii ko juppateengel ko wayi no satalla bannge nano.
3) innude Alla, (bismaade) so ene fuɗɗoo sallige wiya : E innde Alla (bismillaahi) ene yiɗaa, ngam ene yiɗaa e juulɗo kala ko ene liggoo o fuɗɗoroo wiyde: E innde Alla (bismillaahi).
4) ardinde junngo ñaamo e dow nano walla ardinde koyngal ñaamal e dow nanal.
5) ɗiɗmitde e tatɓiɗde lootngal, kala ko ene waɗee heen waɗde ɗum laabi tati, gootol ngol ene yona ɗoon so tawii hawridinii kay, ɗiɗmitde e tatɓiɗde ndee ko ko yiɗaa tan, kono so omo waɗa ɗuum o anniyto heen ko farilla, ngam o anndaa gadanol ngol so huɓtidinii.
6) famɗinde ndiyam e sallige mum ngam lislaam yiɗaa ko ɓurti.
7) rewondirde sunnaaji sallige hakkunde mumen e koye mumen, e rewondirde ɗi e farillaaji ɗiɗi ndewi e dewɗi e majji, hono no sallige lelorii nih.
8) soccaade, ene yiɗaa e calligintooɗo soccaade hade mum wufƴaade… so o dañii coccorgal o soccoroo, so o dañaani o soccoroo feɗeendu makko.
Ibnu Arafata yahri ko ɗum sunna, ngam heewde jangtooje Nelaaɗo (JKM) garɗe heen, ene jeyaa heen Nelaaɗo Alla (JKM) wiyi : sinno wonaano añde tampinde walla saɗtinande leñol am maa mi yamiratno nde ɓe ngari esalligaade fof yo ɓe cocco.
9) jooɗaade haa heɓindoo ene yiɗaa, kono no o salligorii fof ene yona, so o dari walla o soppini.
10) deƴƴude saanga nde salligintoo, tawa a haalataa so wonaa innude Alla e yettude ɗum, walla salmitaade calminɗo ɗum, ɗum noon ko e yiɗeede tan, kono so o yeewtii nder heen hay dara bonnataa.
11) huccitde fuɗnaange ene yiɗaa so newiima kay.
12) fuɗɗoraade moomde tiintinol fayna to hoƴƴudu ɗum ene yiɗaa, kono so o yejjitii o fuɗɗoriima hoƴƴudu o faynii yeeso bonnataa hay dara.
13) jaartude peɗeeli koyɗe, to sallige haa ndiyam naata hakkunde majji ene yiɗaa kono waɗɗaaki. Fuɗɗortee jaartude ko feɗeendu kodda ñaamal o gasnira feɗeendu kodda nanal ngal.
Tesko-ɗen : jaartude peɗeeli noon ko e farillaaji jeyaa, en kaaliino ɗum ko adii nde ngarɗen e damal farillaaji nde.
Ene yiɗaa so neɗɗo gasnii salligaade seedtina, o wiya: mi seediima deweteeɗo alaa so wonaa Alla gooto mo alaa denndidiiɗo, mi seediima Mohammadu ko maccuɗo makko ko Nelaaɗo makko.
Jibril Muusaa jooɓ 34466447
46565110 | 36 56 51 10