« Passif humanitaire » ko konngol coowangol ngam toɗɗaade musiiba mawɗo jannooɗo e ɓaleeɓe e nder leydi hee, teeŋti noon e haalpulaar en, he kitaale 89 feewde 90. Nde wonde ko huunde nde majjataa maayataa, e ɗum raaɗtee e nder leydi hee haa e caggal mayri. Tuggi 2007 feewde jooni, laamu inan yiyloo peeje no ñawndiri ndee ɗoo uure, kono suwaa dañde tawo. Ine ɗaminanoo he 2007 he laamu Siidi wul Sheex Abdallahi, puɗɗinooɗo ferde laawol, so hollitde ko « waɗnoo koo fof e bonannde ko dowla tekki roondi », o yawnoraa ɗum o fuɗɗi gartirgol taccinanooɓe e rokkitde ɗum en huunde e leyɗeele mum en ekn. Caggal ɗuum ko taara-yirloo ɓuri heewde to bannge laamu (yiɗde yo ullu leydi e gite yimɓe haala kaa yejjitee).
E nder jonte ɓennuɗe ɗee, won ngoota e lanndaaji luulndo ngoo ummitini haala kaa ngam yiɗde heblanaade ka ngam tijjaade kaaldigal ngenndi (dialogue national) kebleteengal ngal, fawaade e ɗum, ɓe eerii heen lanndaaji keewɗi, pelle renndo, awokaaji, hoohooɓe renndo e teelɗuɓe jooɗtoraaɓe ko jaambureeɓe, e lornooɓe e kewkewe caabinooje ɗii ɗoon musibaaji. E nder ndee ɗoon jonnde ka daɗɗi heen yiyannde makka. Ka adorii tawo ko sifaade bonannde waɗɗonde he 89-90 ɗo tolnii. Tiitoonde yeewtere ndee ko « hol feere nuunɗude fotnde ndaarteede ngam danɗnude Muritani ? ». Caggal ɗum ka holliti wonde haala kaa ɗaɓɓi ko gostondiral hakkillaaji jaajngal tuugingal e dental, muñondiral, pawingal he goonga, joofa e goonga e nuunɗal e beldital. Renndinaani ɗoon yimɓe toɗɗade waɗboniiɓe walla renndinde muritaninaaɓe yo kaɓ, walla iirtude dukooli ko jeyaa e taariik walla yejjitinde yimɓe ceddugol bonanndeeji e warhoore baɗnooɗo…
Ndeen « ñamaande aduna » noon nattii tan wonde haaju loraaɓe heen ɓee tan, kono wontii haaju ngenndi ndii kala, ko saɗeende ɗaɓɓunde yo en ceerndu goonga e fenaande, ngannden hol no nguurdiigu sifortoo, hoolaare nde pot-ɗen joganaade juɓɓule dowla men, mbiyen tan yiɗde men darnude Dowla denndaaɗo tawa ɓiyleydi fof ine yiytoo heen hoore mum, ine hormaa heen, ine reenaa.
Ko ine abboo jooni e cappinanɗe, hay so tawii won ko etaa waɗeede e oo saɗeende ko wayi no Dowla heɓtinde ko kam tekki roondi ndee bonannde (ɗum ko mannoore Siidi wul sheex Abdallahi) refti heen tan ko etaali puuyɗi, gonduɗi e jaj-jajtingol walla fuuntiiji dawrugol, ɗum ɗoon fof noon ko ŋakkeele keewɗe ɗe ngalaa ko njibini so wonaa duko e baasgol faamondirde. Alaa fof ko ñawndaa, waɗde ɗum ñifaani haala kaa tawo, hay so tawii hannde ine nanondiraa (gila e jamaanu Siidi) wonde ñawannde ndee ine foti dañaneede safaara. Bonannde ndee ɗo tolnii ɗoo, huunde ko meeɗaano miijeede ine heɓtoo Muritani, waawnoonde fusde ngenndi ndii so wonaano jeertagol e ƴoyre ɓesngu men tawatnoo ko ɗum duñii en e kaareeli hakkunde leƴƴi ɗi njoofataa.
Hol ko addani en suɓaade ñaawoore sabborde ?
Naamnal gadanal tawo, hol ko addi ñaawoore sabborde (justice transitionnelle) ? Mate wonaa ñaawoore aadorannde ndee tan foti huutoreede ?
Eɗen nganndi so warkoore waɗii, woowi ko sariya gaadoraaɗo oo tan huutortee, ñaawirɗe njettee, saabiiɓe bonannde ndee nganndee, caggal ɗum ñaawee, sabu ko ɗum woni fiɓnde hormaade dowla tuugiiɗo e sariya.
Kono ñamaande aduna Muritani ndee ine seerti e bonannde aadoraande. Ko goonga nii ko bonaadeeji mawɗi cedduɗi, ɗi saabii ɗum yimɓe wonɓe he les njiimaandi Dowla, walla nii tawa ko dawrugol laamu ciynata, wonaa kadi ko ɓeen gollantooɓe laamu mbaɗi e dow welemma pittaali mum en. Ko ɗum bonanndeeji mawɗi jaɓɓuɗi jojjanɗi aadee yeru : warde tagoore ko aldaa e sariya, majjinde yimɓe tawa wondaani e welemma mum en, riiwde ɗum en faade leydi njananndi, teetde jawɗeele, paltoor e nder leydi e boomgol pittaali tawi ndeen bonannde fof waɗi ko e jeytorogol juɓɓule dowla, ɗum firti ko kawru-ɗen ɗoo ko iiñturu nder ngenndi, diwtii tan ñaawoore dental teelɗuɓe. Ko e sifaa baaɗo nii ñaawoore ñamaande aduna haaletee.
Hol ko seerndi ñaawoore aadoraande e ñaawoore sabborde ?
- – Ñaawoore aadoraande yiilotoo ko caabiiɗo bonannde ;
- – Ñaawoore sabborde ndee naamnotoo kañum ko hol ko addani leydi yettaade ɗoo he tolno bonande e hol feere sakketeende haa ɗum waasa waaɗtude.
- – Nde lomtotaako ñaawoore aadoraande ndee kono nde huutortoo ko sifaa keeriiɗo to bannge ñaawgol.
- – Nde yowaani hakkille mayre tan e kuugal paweteengal e caabiiɗo bonannde ndee, kono nde ardini ko geɗe nay kimmuɗe : goonga yo feeñ, ƴiiƴam yo yoɓe, maande bonannde ndee yo sompe e nder hakkillaaji, laamu gaddoo ko wayi nii wontaa waɗtu.
Yo goonga feeñ oo, yiɗaa ko :
- – loriiɓe he bonannde hee fof ine katojini e anndude ko waɗi koo hol no ardi ?
- – galle fof ine foti anndude hol to yimɓe ɓe mbaasi ɓee mbaɗtini
- – ngenndi ndii fof ine jogii hakke anndineede taariik mum ko yowitii e ndee ɗoo bonannde ;
- – so goonga yaltaani, hoolaare waɗataa saka miijee beldital ;
- – sarɗi ɗimmo oo ko loriiɓe e bonannde wonaa daameede tan cokli, ɓe ɓuri hatojinde ko yo ngenndi e peñtu heɓtin ko rewaani laawol (tooñannge) farlinaama e dow mum en, ko ɗuum ardii ndaamordi kaalis.
- – sarɗi tataɓo oo yoɓde ƴiiƴam ndufaaɗam ɗam. Yoɓde ƴiiƴam firtaani soodde deƴƴere joomum en, kono ko rokkitde ɗum en hakkeeji mum en, rokkita ɓe neɗɗaagu maɓɓe, safra ñawannde ndee, rokkita waraaɓe ɓee teddungal mum en kam en e ɓe njiidi kala.
- – sarɗi nayaɓo oo ko daraade mbele ko waɗnoo koo hoto waɗtu.
Yo faame noon ñaawoore sabborde ƴeewataa tan ko ɓenni, kono ine foti meetaade juɓɓule Dowla kaa : tafa ñaawirɗe dimɗanɗe koye mum en, darna njuɓɓudi laamu ndi waɗataa heedi-heeda hakkunde ɓiɓɓe leydi, jogoo doole daraniiɗe kisal tawa ko kormiiɗe jojjanɗe aadee, haɓoo kala paltoor nder leydi.
Ñaawoore sabborde fotaani addude paltoor e golle mum (waɗa won e yimɓe sariya yettotaaka ɗum en) walla wiyde ko waɗnoo koo yo yejjite, walla ine waawna loraaɓe ɓee yaafaade.
Reentaade juumde e wiyde ine fawta bonannde ndee he leñol maa diiwaan, gooto fof ko kañum tekki roondii bonannde nde saabii.
Faandaare ndee wonaa ɓeydude feƴtude muritaninaaɓe, kono ko feeñninde goonga mbele eɗen mahtoo ngootaagu ngenndi ; naamnal ngal wonaa suɓaade hakkunde ñaawoore aadoraande e ñaawoore sabborde, kono ko tafde ñaawoore waawnde ñawndude tolno bonannde heeriinde waɗnde ɗoo he Muritani.
Ciimtol Maamuudu Haaruuna Joop