lundi, janvier 19, 2026
Google search engine
JaɓɓordeGanndiwalƊanle nder weeyo

Ɗanle nder weeyo

Ko ñalnde 20 sulyee 1969 koyɗol mawngol laatinoo goonga, Ameriknaaɓe ɗiɗo, hono Neil Amstrong e Edwin Aldrin mbinndi e daartol winndere nde kewu mo yaawataa yejjiteede. Oon ñalawma ko teskinɗo sibu, so en teyii mbiyen wonde ɗum hirjinii aadee, hokkii ɗum softeende jokkude golle ganndal ngam faamde e eeltude sato mum, sato ɓalliingo e woɗɗungo fof, ɓurngo mawnude e ɓurngo famɗude kala, ɓurngo faaɗde e ɓurngo yaajde kala. Aadee jooɗiima ko juuti ina sikka wonde ko leydi men ndi woni wuddu tago, ina sikka wonde naange e koode fof ko kam en taarotoo leydi. Ɓooyaani ko nganndu-ɗen leydi men ndi ko geɗel tokosel, tokoñillel e nder weeyo ngo miijo aadee waawaa huɓindaade, hakke mawnugol mum, hakke pamɗugol mum kadi geɗe mum. Ko heen nganndu-ɗen wonde naange men nge ko hoodere. Koode ɗee, gaa gaa naange men nge, ina ngoɗɗi leydi men ndi no feewi : ɓurɗe ɓallaade en ɗee hakkunde mumen e naange ina wona 40 000 miliyaar kiloomeeteer. Faru (galaxie) mo ngon-ɗen e mum o, ina waɗi ko ina wona 100 miliyaar hoodere (naange).

Annoore ina waawi dogde 100 000 hitaande gaynaani njuuteendi faru men o ; nde doga ko ɓuri 10 000 hitaande nde gaynaani tekkeendi makko. Ƴeewaa noon, annoore ina doga, e nder leƴƴannde wootere fotde 300 000 km (woni miliyaar e capanɗe jeetati miliyoŋ kiloomeeteer e nder waktu gooto) ! Ganndal tago, ɗum noon ganndal leydi men ndi e lewru waɗii daawe mawɗe ummaade 1957 feewde jooni, ɗum ko sabu ko wiyetee satelitaaji (ko mbiyaten fiisee ko) taarotooɗi leydi. Kaɓirɗe gonɗe e ɗiin satelitaaji ina nelda leydi kabaruuji keewɗi jowitiiɗi e ganndal ngal nafoore mum alaa ɗo haaɗi. Nii woni ina anndaa wonde lewru yowitii ko e leydi, ɗum firti ko lewru rewi tan ko e leydi ine taaroo ɗum, ine talloo kadi e hoore mum, hono no leydi ndi e hoore mum taarortoo naange nii.

Nder baIde 27 e waktuuji 7 e hojomaaji 43 fof, lewru ina arta ɗo tolninoo e leydi (leydi kam ne firlotoo naange ko e nder balɗe 365 e waktuuji 6), kono noon lewru maayrata ko balɗe 29 e feccere. Yolnde hakkunde leydi e lewru ina millee e 364 454 km. Tekkeendi lewru ina wona kam ne 3 490 km. Tekkeendi leydi men ndi ko hedde 12 600 km. Leydi ina sowoo lewru, to bannge mawnugol fotde laaɓi 50. Ina sikkaa maale ndiyam nani toon. Kala nokku gonɗo e lewru ina yiya naange (wona e ñalawma) balɗe 14 e feccere, wona ko foti noon e nder niɓɓere (jamma). Ñalawma toon ina wuli haa ɓurti (alaa ko faddotoo cereeli naange), jammaaji mum ina njaangi haa ɓurti (fotde -150°C). Ko ɗum tagi yahooɓe toon ɓee ina njogii comci keeriiɗi ɓoornotoo. Jamɗe biyeteeɗe koymet (Alimiñoom) e njamndi ɓaleeri, kalsiyoom e mañesiyoom e tentaan ina tawee toon. Nduufdi lewru jogii ko sifaa ceenal leppungal.

Ɗum noon 20 sulyee 1969 ko ñalngu mawngu wonande winndere ndee kala, ko ñalngu poolgu neɗɗo e hare ganndal, kono kadi ko ñalnde heen Amerik daɗtii Dental Sowiyet (Riisi) e fannu weeyiwal. Daɗndu mawndu hakkunde ɗe leyɗe ɗiɗi ngam “laamaade” weeyo wonaa ñalnde heen fuɗɗii : ndu fuɗɗii ko caggal ñifgol jeyli hare adunankoore ɗiɗmere (39-45).-

Ɗo adan ɗo ko Riisi en keednoo yeeso, ndaɗnoo seeɗa, sibu ñalnde 4 oktoobar 1957 ɓe mberlii fisee maɓɓe gadano biyeteeɗo Spoutnik1, caggal ɗum, ñalnde 3 noowammbar 1957 kadi ɓee mberlii Spoutnik2, e ɓe njolni heen fittaandu, hono dawangel biyeteengel Laïka. Nguurndam maggel toon ɓuraani balɗe jeeɗiɗi (7) . Wari ngel ko nguleeki. Ko maa ñalnde 1/02/1958 nde Amerik kam ne werlii (walla mbiyen lotti) fisee biyeteeɗo Explorer1,  kuutoriiɗo karallaagal ganndo Almaañnaajo biyeteeɗo Wernher Von Brown, ganndo ko fayti e fiiseeji. Kono Riis en taƴti daawal goɗngal, sibu ñalnde 4 oktoobar 1959 satelit maɓɓe biyeteeɗo Lunik-III waawii portilde (fotde) bannge lewru birniiɗo en o, mo anndananooka hay dara o.

E hitaande 1965 ndawakon ɗiɗon taartiima leydi fotde laaɓi 18 e nder laanel Riis en mbiyeteeka Spoutnik 5, ngarti ina nguuri ñalnde 19 ut 1960. Ɓe ɗimmiti kadi ñalnde 12 feeba riyee 191, ɓe mberlii satelit maɓɓe gadano jolnuɗo neɗɗo, hono Vostok1 : yahnoo e kaan laana ko biyeteeɗo Youri Gagarine. Gagarine wonii aadee gidiiɗo duumaade e weeyo, 327 kiloomeeteer dow leydi, ndi laana makko taartii laawol gootol. Ameriknaaɓe keɓtii ɓe e ɗuum ko ñalnde 21/02/1962 nde neldata John Glenn e nder satelit biyeteeɗo Mercury. 16 suwee 1963, debbo riisnaajo biyeteeɗo Valentina Terechkova ɗannanii weeyo ummoraade e kanndaa Baikonour : debbo weeyiyanke gadano, ko Riisinaajo. Ñainde 18 mars 1965 kadi, Alexei Leonov, yalti e laana njolnunoo ka ɗum, feerii fotde hojomaaji 20 nder weeyo : weeyiyanke gidiiɗo feeraade nder weeyo kadi ko Riisnaajo. To bannge kaɓirɗe kadi, ñalnde 3 feebariyee 1966, laanel wiɗto (sonde) Riis en biyeteengel Luna 9 juurii e dow lewru : kanngel woni gidingel memde lewru. Caggal ɗum, ñalnde 30 mee 1966 laanel Amerik biyeteengel Surveyor-1 juurii kam ne e lewru.

E hitaande 1967, V. Braun, aasiñoor Almaañnaajo ko fayti e fiiseeji (en kaaliino mo dow) ardii peewnugol fiisee biyeteeɗo Saturn-5 gaddanoowo Amerik waɗde taaɓal mawngal. Ko e hitaande 1968 Amerik arditii Riisi :

Ñalnde 24/12/1968 Appolo 8 weeyi dow lewru ina jolni weeyiyankooɓe tato : Frank Borman, William Anders e James Lovell. Ñalnde heen ɓee ceediima “puɗal leydi  ” (ummagol leydi) : e nder cooyngal maɓɓe leydi men ndi, ɓee mbaawii seerndude njoorndi e diƴƴe ɗee (geecuuji). Lebbi joy fat pawtii heen Appolo 10 weeyi kadi dow lewru ngam waɗde refto huɓtodinngo golle potɗe waɗeede e ɗowgol ɗanngal Appolo 11 ngam juuraade dow lewru. Ngam kadi teskaade e portilde nokku ɗo Apollo 11 foti juuraade ɗo : yahnoo e kaan laanaako ko wiyeteeɓe Thomas Stafford, John Young e Eugene Cernan. Ñalnde 16 sulyee 1969 Apollo 11 duñi : aduna hooynii, werti noppi. Gila e teeruuji haa e nder gure ladde. Wonnoo e kaan laana ko kumaandaŋ Neil Armstrong (duuɓi 39, konndiroowo abiyoŋaaji e nder konu Amerik), Michael Collins, Edwin « Buzz » Aidrin. Ñalnde 21 ɓe ngoni aadee en idiiɓe yaɓɓude e lewru. Ñalnde 14 noowammbar 1969, Apollo 12 ɗiɗmiti Apollo 11, juurii e lewru. Ñalnde 13 abriil 1970, Apollo 13, nokku laana ka, ɗo henndu foofateendu ndu mooftanoo ɗo kaliti nde laana ka ari haa faandii lewru. Yimɓe tato wonnooɓe heen ɓee nduttitii leydi.

Ñalnde ɓ feebariyee 1971, Apollo 14 juurii e lewru. Wonnooɓe heen ɓee mbaɗi toon lewru hee fotde waktuuji 7, haa ɓe petti toon bal biyeteeɗo Golf. Kono ñalnde 19 abriil, Riis en kewni goɗɗum : ɓe mberlii ko laana taartotooka leydi, tawi ko koɗaaka ko duumii, ɗum woni Saliout-1. Kono yimɓe tato wonnooɓe heen ɓee mbaɗii toon balɗe 23, tuggude 7 haa 30 suwee. Kono ɓe ngartaani, ɓe maayi e aksidaa. Tuugnorgal Saliout joofi ko e hitaande 1986, caggal ko laana ka hoɗaa 313 ñalawma, fotde 2 500 jarribo ganndal tabitinaa toon.

Wonande Ameriknaaɓe, porogaraam Apollo joofi ko е Apollo 17. E ngaal ɗanngal, wonnooɓe e laana he mbaɗii to lewru to fotde 74 waktu, 59 hojom e leƴƴande 30, ko ina wona balɗe tati. 1975 noon ko hitaande maantinirnde gollondiral hakkunde Riis e Amerik : Apollo e Sayouz potti nder weeyo, weeyiyanke Ameriknaajo biyeteeɗo Thomas Stafford e weeyiyanke Riis biyeteeɗo Alexis Leonov, ndokkondiri toon juuɗe. Ɗum ko taaɓal mawngal to bannge karallaagal, kono kadi ko taaɓal mawngal to bannge politik : caggal daɗndu e ɓuraa ɓuraa, leyɗe ɗiɗi mawɗe ɗee pellitii wallondirde. Ko ñalnde 7 feebariyee weeyiyankooɓe ɗiɗo njalti laana mum en, peerii nder weeyo ko ina wona waktuuji 5 tawi hakkunde mumen e laana mum en ina wona 100 meeteer. Ɗum waɗnoo ko e misiyoŋ Amerik keso biyeteeɗo Challenger. Kono ñalnde 28 saawiyee laana Challenger kaliti hojom gooto caggal nde duñi. Weeyiyankooɓe 7 wonnooɓe heen ɓe kala maayi, ina wonnoo heen rewɓe ɗiɗo. Ñalnde 20 feebariyee 1986 Riis en mberlii hoɗorde weeyo duumiinde wiyeteende Mir (‘Jam‘ e ɗemngal Riis) ; hakkunde mum e leydi ko 350 km. Ñalnde 13 mars 1986 misiyoŋ koɗaaɗo gadano “ juurii  ” (walla mbiyen seŋondiri) e Mir.

Laana Miir ka, wadtini ko woppeede sabu mum heewde fereeji, ka duppaa e hitaande 2001. Hade ɗuum, Ameriknaajo e Riis gooto njahdii to Mir, ngoni toon balɗe 115, e nder laana ka. E hitaande 1995, duuɓi 20 caggal pottital hakkunde Apollo e Soyouz, laana Amerik mbiyeteeka Atlantis, joofi e laana Mir. Wonnooɓe heen ɓee calmondiri 395 km dow koye men, nder weeyo. Weeyiyankooɓe 10 ngondii toon haa ñalnde 4 sulyee 1995. Ɗo gollondiral fuɗɗii hakkunde winndere nde ko fayti e weeyo, ɓe nanondiri tafde laana weeyo koɗeteeka, mbiyeteeka Alpha (Alfaa). 25 suwee Mir guƴƴondiri e laana ndokkoowa ɗum isaas, mbiyeteeka Progress. Weeyiyankooɓe tato wonnooɓe toon (Riis en ɗiɗo e Ameriknaajo) njalti, cukki wuddu puɓɓondiral ngal, ngartiri kuuraa e nder laana he

Bookara Aamadu Bah

Weeyiyankooɓe tato ɓee, yahnooɓe e ɗanngal Apollo-11 : ummaade nano feewde ñaamo :Buzz Aldrin (Bus Aldrin), Michael Collins (Maaykel Kolins), Neil Armstrong (Neel Amstron), e Barak Obama, ñalnde 20 sulyee 2009. (Photo : Reuters)

Oboma noddii Neel Amstron e Bus Aldrin e Maaykel Kolins to galle laamorɗo Amerik (Galle daneejo) ngam yeewtidde e mum en kappande wiato weeyo. Hay gooto anndaa ko ɓee kaaldi toon, kono, nde ɓee njalti nde, Obama ƴettii ɓee no feewi, sabu maɓɓe wonde maade, faarnorteeɓe, yimɓe teeyɓe, ɓee semmbe mum en (doole ɓalndu e hakille) addani ɗum en waawde muñde teddeendi fooɗo e kulol niɓɓe weeyo. Ina anndaa tan, Obama ina yiɗi rewde e pele Kennedy lelnunoodo tuugnorgal Apollo, ngam nawde aadee to Mars.. Ko ɗum kadi woni yiɗde ɓe ɗoo weeyiyankooɓe, hay so tawii e miijo gooto e maɓɓe, ruttaade to lewru motaani.

RELATED ARTICLES

WOPPU ƊOO YOWRE

Tiiɗno winndu ɗoo yowre maa
Tiiɗno winndu ɗoo innde maa

- Advertisment -
Google search engine

Most Popular

Recent Comments