DALLINANNDE NGAM LAAWƊINGOL ƊEMƊE NGENNDIIJE E NAATTINGOL MUM EN NDER TIPPUDI NEHDI E JAŊDE NGENNDI

Settaambar 2019

NJUƁƁUDI :

I.      NAATIRDE : 3

II.         NGONKA E DALLINGOL. 4

III.       NJEÑTUDI HOOLKISO DUƊAL ƊEMƊE NGENNDIIJE.. 6

IV.       Wasiyaaji 13

VI.1 Ciynugol mbayliigu nguu. 13

VI.2 kuftodingol mbayliigu nguu. 13

VI.3 Kuule ɗoftooje. 14

TIPPUDI NEHDI E JAŊDE TUUGIINDE E ƊEMƊE NGENNDIIJE

1. NAATIRDE :

Gila Muritani heɓti hoore mum, sahaa e sahaa fof leƴƴi mum ina pelɓondira ko feeñi walla ko suuɗii, pelɓondire juumtooje e jaɓɓugol ɓurtungol jojjanɗe aadee (heeriiɗe walla kuuɓtodinɗe). Saabotoo ɗeen pelɓondire ko politikaaji gardagol ɗi moƴƴaani kam e baaswol nuunɗude ñaawoore ɓeydowol ɓurondire.

Fof noon kadi woni ndaɗɗudi mum ko gagga pinal.

Mbayliigaaji tippudi nehdi e jaŋde baɗaaɗi e kitaale 1959, 1967, 1973, 1979, 1984, 1999 ɗii fof ñawndaani caɗeele guɗooje renndo Muritani ɗee. Waɗi noon, e ko ɓuri teeŋtude, ko ɗi mbayliigaaji politik e/walla miijanteendi, baɗiraaɗi keñe e sahaaji iiñce. Tee ɗi meeɗaa ɓeteede no moƴƴi. Gaa gaa mbayliigu 1979 njuumtungu e cosgol Duɗal Ɗemɗe Ngenndiije nguu, keddiiɗi ɗii fof peeñninaani keewal pine leydi ndii, tee kuuɓnaani baɗɗiiɗe ndimaagu e ɓamtaare e demokaraasi, alaa noon ko haali teskaade muuyaaɗe ɓesngu nguu e kuuɓal mum.

E teskaade ɗumɗoo fof, e fawaade kadi, e ko ɓuri teeŋtude, e soklaaji leydi ndii to bannge ƴellitaare, e tuugaade e Doosɗe leydi ndii kam e piɓondire e binndaaɗe ñaawoore adunankooje ɗe Muritani siifi ɗee, tippudi nehdi e jaŋde nanondiraandi, nduumotoondi, ina foti sompeede : ndi foti tuugaade ko e politik kormagol leƴƴi leydi ndii kala, kam e ɗemɗe mum en e pine mum en.

Yaakaare pelle pine ngenndiije ɗee, ko yo ekkol Muritani won tafoowo yimɓe ñiɓiiɓe e nokkuuji mum en, yimɓe finɓe, wallitooɓe ɓamtaare kam e mbayliigu sato mum en e hakkilaaji.

E nder ɗuum, ekkol Muritani oo ina foti wonde jahduɗo e sato mum, natta wonde ekkol tafoowo tan yimɓon seeɗa ngardotookon. O wonoya ekkol udditaniiɗo aduna kesamkesaagu, e gannde siyaas e karallaagal ngam yaltinde leydi ndii e leefre. Ma o wallit to nngitde e wellitde coftal e ñeeñal muritaninaaɓe kala, tuma nde o rokkiti gooto e mum en kala fartaŋŋeeji mum. Ekkol bayɗo noon waawi wonde tan ko nde jaŋde nde rewri e denndaangal ɗemɗe muuynaaɗe ɗee : Arab, Pulaar, Sooninke e Wolof.

1. NGONKA E DALLINGOL

Sariya t°61 095 mo 20 mee 1961 bayluɗo sariya mo 22 marse 1959 jowitiiɗo e Doosɗe leydi Muritani wiyi e nder kuulal mum 3 wonde ɗemngal ngenndiwal ko Arab, ɗemngal laawɗungal ko Farayse.

Doosgal leydi Muritani ngal 20 sulyee 1991, wiyi, e nder kuulal mum 6 wonde ɗemɗe ngenndiije ko Arab, Pulaar, Sooninke e Wolof ; ɗemngal laawɗungal ko Arab. Ndee lelnaande sariya ko noon woppiraa e eɓɓaande sariya baylugol doosɗe leydi hollitaande referaadoom 25 suwee 2006 ; sariya doosgal t°2012-015 jowitiiɗo e mbayliigu doosɗe leydi mo 20 suwee 1991 teeŋtinii mo ɗo wiyi : « Sabu ɓesngu Muritani haɓɓondirde e nder daartol, e jiidude paarnorɗe neɗɗaagu e hakilantaagu e renndude battane, e ngu heɓtini, hollita keewal maggu pine, ngooroondi ngootaagu ngenndi e mahondiral renndo kam e ko jokkii e mum, hono hakke jogaade ko heerorii. Ɗemngal Arab, ɗemngal laawɗungal leydi ndii, kam e ɗemɗe ngenndiije goɗɗe ɗee, hono Pulaar, Sooninke e Wolof, gootal heen kala ko ngalu ngenndi ngu muritaninaaɓe kala ndenndi, e nder ɗuum, ina waɗɗii Dowla oo hisnude ɗe e ɓamtude ɗe, e innde yimɓe fof. »

Guwarnama Muritani saaktiino kuutorɗe sariya winndereeje ɓurɗe teeŋtude ciifaaɗe, jowitiiɗe e jojjanɗe aadee, nder tonngoode heeriinde jaaynde laawɗunde (journal officiel), hono tonngoode 1326 bis ñalnde 9 desaambar 2014, wondude e ballal Komisariyaa Toowɗo Fedde Ngenndiije Dentuɗe (F.NG.D) toppitiiɗo Jojjanɗe aadee jooɗiiɗo e Nuwaasoot. (ƴeew cinndol 1)

Faayndaare ngolɗoo caaktol ko gaddaade jahdingol sariyaaji leydi ndii e ɗeeɗoo kuutorɗe fof mbele ko joopaa e binndaaɗe ɗee ina laatoo, ñaawirɗe ngenndiije ɗee teskoo ɗum.

Dental Afrik laawɗinii e hitaande 2006 doosɗe Akaademi Afrikeejo Ɗemɗe (ACALAN), tee ummaniima golle janngingol e wiɗto wonande 41 ɗemngal taccikeeriwal e nder duuɓi 10-15 paaɗi ɗii (ɗemɗe Muritani 4 ɗee ina njeyaa heen) , sompi 12 goomu wonande ɗemɗe taccikeeriije, ina heen goomu fulfulde. Goomuuji wolof e sooninke compaama caggal ɗuum.

Kuulal 7 Nanondiral winndereewal jowitiingal e Momtugol denndaangal mbaadiiji Paltoor Leƴƴi ngal Muritani siifi ñalnde 13 desaambar 1988 wiyi : « Dowlaaji jaɓɗi nanondiral ngal kuniima ƴettude ɗoon e ɗoon kuule juumtuɗe, haa teeŋti noon e fannu jaŋde e nehdi e pinal e kumpital ngam haɓde e sikkeeji jibinooji paltoor leƴƴi e wallitde paamondiral, muñondiral e cehilaagal hakkunde ngenndiiji e leƴƴi, ngam kadi semmbinde paandaale e piɓle Doosgal Fedde Ngenndiije, e Bayyinaango Huɓtodinngo jojjanɗe aadee, e Bayyinaango Ngenndiije Dentuɗe yowitiingo e momtugol denndaangal mbaadiiji paltoor leƴƴi, yantude e ngalɗoo Nanondiral.»

Njillu ciimtoowo keeriiɗo ko faati e mbaadiiji kesi añamnguraagu (rasisma), paltoor leƴƴi e ooyre e ŋakkeende muñal jotondirɗi heen, hono Duudu Jeen, tuggi 20 haa 24 saawiyee 2008, kam e dewɗo e mum hono Mutuma Ruteere tuggi 02 haa 08 settaambar 2013, e dow bismaango guwarnama Muritani, kañum en fof teeŋtinii wasiya gooto. Sabu teskaade wonde « politikaaji ɗemɗe pooɗtii hakkillaaji leƴƴi ɗii kala », siimtooɓe ɓee ɗaɓɓii nde « Pulaar, Sooninke e Wolof laawɗintee kam enne, cawndoo ɗemngal Arab (A/HRC/11/36/Add.2). »

• Ngonka ɗemɗe ngenndiije

Ine jeyaa e baɗte mbayliigaaji tippudi nehdi e jaŋde baɗaaɗi gila Muritani heɓi jeytaare mum, joñgol maantinngol sukaaɓe ɓe muuynaani arab, kam e paltoor duumiiɗo nder ɓetooji e kawgelaaji. Ɗuum addani doge sukaaɓe ɓaleeɓe ngo ngoorunoo joñteede e liggeyaaji gay-gaay sabu njiimaandi arab e nder tippudi nehdi e jaŋde hee.

Golle Duɗal Ɗemɗe Ngenndiije ndartinaa ko e hitaande 1999 caggal mbayliigu tippudi nehdi e jaŋde rewrude e sariya 99 012 mo 26 abriil 1999. Ko ndeen janngingol ɗemɗe ngenndiije no fannu nii halfinaa duɗal jaaɓihaaɗtirde Nuwaasoot.

Denndaangal ceŋɗe nguurndam leydi ndii kam e juɓɓule gollondiral winndereeje, haa arti e BREDA/UNESCO ceedtima juumtugol moƴƴol jaŋde ɗemɗe ngenndiije, ceedtiima ko ɗe daabaa ngaluuji pine, kuutorɗe ƴellitaare renndo e faggudu, geɗe nanngondiral ngenndi e renndo, geɗe kormorɗe keewal e cemmbinirɗe jam.

Ummanagol Dental Afrik jaŋde ɗemɗe ngenndiije, ceedtinirngol cosgol Akademi Ɗemɗe Afrik (ACALAN) teeŋtiniraama mbayliigaaji jaŋde e nder leyɗe Afrik keewɗe rewrude e cosgol nokkuuji nder ministeeruuji kalfinaaɗi ƴellitaare ɗemɗe ngenndiije ngam waɗtude huutoraade ɗe nder golle e ɓamtaare e paggagol gannde.

Nii woni, e nder diiwaan men Magreb hee, laamɗo Maruk Muhammed VI, habrii, e nder diskuur waɗnoo ñalnde 9 marse 2011, cosgol goomu diisnondiral ngam waylude Doosɗe leydi, dahir t°1-11-91 mo 30 sulyee 2011 bayyiniri ɗum wonde « Arab ine heddii e wonde ɗemngal dowla. Dowla oo ina darii e ndeenka e ƴellitaare ɗemngal Arab, kam e cemmbingol kuutoragol mum. Noon ne kadi Amasig woniri ɗemngal Dowla laawɗungal sabu mum wonde ngalu ngu maruknaaɓe fof ndenndi ». Refti heen, ñalnde 10 suwee 2019, sarɗiyeeɓe (depiteeji) maruk kala ngootanii sariya kuuɓtodinoowo kuutoragol ɗemngal Amasig nder njuɓɓudi laamu e nder ekkolaaji.

Alaseri kadi ɓamii sariya t°16-01 ñalnde 6 marse 2016 (jaaynde laawɗunde t°14 ñalnde 7 marse 2016) baɗtuɗo Tamasig kadi ko ɗemngal ngenndiwal laawɗungal. Ine winndaa e Doosgal leydi Alaseri kesal ngal wonde : « Dowla oo ina daranii semmbinde e ɓamtude denndaangal calsalti maggal kuutorteeɗi e leydi hee. Akademi Ɗemngal Amasig mo Alseri sosaama, waɗaama e les njiimaandi Hooreejo Ndenndaandi ».

Nder Afrik worgo Saharaa, politik ɗemɗe mo Ndenndaandi Demokaraasi Konngo (RDC) ko yeru kuutoragol ɗemɗe keewɗe, yeru cemtinoowo hujja keewɗo yaltineede ngam salaade laawɗinde ɗemɗe ɗee sabu keeweendi mum en.

Muritani yahrii yeeso to bannge ciifgol e jaɓgol kuutorɗe sariya e caaktugol mum e JO mbele ina mbaawa huutoreede e ñaawirɗe leydi ndii. Hay so tawii ko nanondire e gaadondire keedi dow laabi sariya ngenndiiji, ina teskaa ɗi mbaawaa battinde e tabitineede so ɗi njahdaani e golle teeŋtuɗe ngam waylude hakilantaagal kam e pellital tiiɗngal yahdinde sariya leydi ndii e doosɗe winndereeje.

Kuutoragol ɗemɗe ngenndiije e nder Karalleeje Kese kumpital (NTIC), yeru ko Microsoft (OS Windows – Microsoft Office), Yiylorde Google e wanngorde Firefox nde Mozilla kuutortoo Wolof koo, walla ko wanngorde Firefox e Facebook kuutortoo Pulaar koo, ekn. ina seedtoo ko aldaa e guli wonde eɗe kattani wonde ɗemɗe karallaagal e siyaas.

Jeewte baɗnooɗe e joɗnde Kaaldigal Ngenndiwal kuuɓtodinngal tuggi 29 settaambar haa 20 oktoobar 2016 ina maantiniri kawral miijooji jaajngal tawtoranooɓe ɓee wonande laawɗingol ɗemɗe ngenndiije kaandungol e jeyeede e toɓɓe baylugol doosɗe leydi ndii. Yanti heen ina foti teskeede wonde juumtugol humpito Muritani wonande jaŋde ɗemɗe ngenndiije Pulaar, Sooninke e Wolof – ngo Duɗal Ɗemɗe Ngenndiije waɗnoo tuggi 1982 haa 1999 – ina teeŋtini jojjugol ngool laawɗingol.

1. NJEÑTUDI HOOLKISO DUƊAL ƊEMƊE NGENNDIIJE

Dekere 79.348/PG/MEFS ñalnde 12/10/1979 cosɗo Duɗal Ɗemɗe Ngenndiije oo wiyi donngal Duɗal ngal ko « yuɓɓinde e jokkondirde e ƴellitde denndaangal wiɗtooji ciyneteeɗi feewde e ɗemɗe ngenndiije fof. E nder ɗuum, golle duɗal ngal e daawal gadanal ko heblude naatnugol ɗemɗe PULAAR, SOONINKE e WOLOF e nder jaŋde e heblude gollotooɓe e kaɓirɗe jaŋde, ƴeewde ko jaŋde ndee naamnii tigi rigi e kaɓirɗe e ngalu, kam e caɗeele coomiiɗe kuutoragol ɗee ɗemɗe nder fannuuji jaŋde (ɗemɗe jannginirɗe, ɗemɗe kabrirɗe e kumpital, ɗemɗe faggudu e golle ekn.) ».

3.1. to bannge Heblo

Hakkunde 1980 e 1989, Duɗal Ɗemɗe ngenndiije heblii ko ɓuri 500 jannginoowo e diisneteeɓe e horooɓe nder ñalɗi juɓɓinaaɗi to “ENI” e nder jiilirde diiwanuuji wonande jaŋde leslesre, kam e nder Duɗal Heblo gonngal e Nuwaasoot. Ministeer Nehdi e Jangde Ngenndi fektii ɓeen jannginooɓe kala to DƊNG sabu maɓɓe jeyeede e TNJ ndii.

Ngal huufii 52 duɗal jarriborgal (66 jannginirdu) kuutoriiɗe Pulaar, Sooninke, e Wolof hono ɗemɗe gadane to Tararsa, Barakna, Gorgol, Gidimaka, Asaaba, Nuwaasoot, Nuwaadibu e Tiriis Semmur ; hakkunde 1982 e 1988 duɗe 14 arab ɗo e Nuwaasoot, to Rooso e Kayhayɗi mbaɗti janngude Pulaar, Sooninke e Wolof hono ɗemɗe ɗiɗaɓe. Kalifu nehdi ngenndi waɗii fotde 109 jannginoowo e les njiimaandi Duɗal Ɗemɗe Ngenndiije. Caggal heblo juutngo, tuugiingo e humpitooji leyɗeele catiiɗe en, jarribagol ɗemɗe ɗe fuɗɗii ko e oktoobar 1982 e nder duɗe 12 wonande doge garwane. Limmoore duɗe ɗee yettiima 52. Ɗe tawetenoo ko e diiwanuuji Tararsa, Barakna, Gorgol, Gidimaka, Asaaba, Nuwaasoot, Daaklet Nuwadibu, Tiris Semmuur. Huufnoo ɗeen duɗe ko 109 jaggal, hakkunde jannginooɓe e Diisneteeɓe karallaagal jaŋde e goomuu rewind ekn … Jaŋde ɗemɗe ngenndiije ɗee tabitii e daawe garooje ɗee :

3.2. to bannge jangde

Caggal duuɓi ɗiɗi keblagol (wiɗtooji renndo-ɗemɗiiji, heblo jannginooɓe, peewnugol kaɓirɗe jangde, ekn.), ƴeewndagol ɗemɗe ngenndiije ɗee fuɗɗoraa, e lewru oktoobar 1982, uddigol sappo e ɗiɗi (12) duɗal. Limoore duɗe yettiima 52 duɗal nder diiwanuuji Tararsa, Barakna, Gorgol, Gidimaka, Asaaba, Nuwaasoot, Nuwaadibu, Tiris Semmuur,. Huufnoo ɗee duɗe ko 109 jaggal peccitiiɗe hakkunde jannginooɓe, diisneteeɓe to bannge karallaagal jangde, goomu rewindo ekn. Ko nii jangde ɗemɗe ngenndiije ɗee laatorii fawaade e daawe garooje ɗee :

1982 haa 1988 : Ɗemɗe ngenndiije Pulaar, Sooninke e Wolof jannginiraama no ɗemɗe garwaniije nii, ɗe njanngiraama denndaangal fannuuji e nder duuɓi jeegom jaŋde lesre ɗii kala. Arab janngiraa e ɗeen doge no ɗemngal ɗiɗmal nii.

1984 haa 1985 : Pulaar e Sooninke e Wolof janngiraana no ɗemɗe ɗiɗme nii e nder duɗe amudɓe janngooɓe Arab (sukaaɓe aarabeeɓe) e nder huunde e janngirɗe, nder 14 duɗal nder Nuwaasoot e Rooso e Kayhayɗi.

1988 haa 1999 : Nde almudɓe duɗe ɗemɗe ngenndiije njettii rogere kawgel e hitaande 1988, Kalifu Nehdi e Jaŋde felliti haaɗtinde jarribo ngoo e jaŋde lesre. Hujja dokkaaɗo oo, ko caɗeele kaalis, e karallaagal e laabi sariya ngam naatnude jaŋde ɗemɗe ɗee e jaŋde hakkundeere. Caggal ngolɗoo baklitagol, peewnitte garooje ɗee mbaɗaama :

• Wonande duuɓi ɗiɗi gadani ɗii, jaŋde ndee fof waɗaa ko e ɗemɗe ngenndiije Pulaar, Sooninke e Wolof;
  • E hitaande ɗiɗmere ndee, ɗemngal ɗiɗmal ngal (Arab walla Farayse e fawaade e ko jinnaaɓe almudɓe ɓee cuɓii fawaade e jiilotoongol kalifu) naatnee tawa ko e jangtagol tan e lebbi tati cakkitiiɗi ɗii ;
  • E hitaande tataɓere ndee, ɗemngal ɗiɗmal ngal (Arab walla Farayse) mbaɗta janngeede e binndol ;
  • Tuggude hitaande 4ɓere, jaŋde ndee tuugii ko e eggugol gannde, ɗum woni ummaade e ɗemngal muuynangal hono Ɗ1 (Pulaar, Sooninke e Wolof) feewde e ɗemngal ɗiɗmal hono Ɗ2, ɗemngal jannginirgal e nder duɗe hakkundeeje (suɓotoo ɗemngal ɗiɗmal ngal, hono Arab walla Farayse, ko jinnaaɓe almudɓe ɓee, gila e hitaande ɗiɗmere). Hiisiwal (matematik) jokka e janngeede e ɗemɗe muuynaaɗe.

Ina foti teskeede wonde, tuggi hitaande 4ɓere ndee, ɗemɗe gadane ɗee (Ɗ1) ina ngonta fannuuji, ɗemɗe ɗiɗme ɗee (Arab/Farayse) ngonta ɗemɗe jannginirɗe ngam heblude jaŋde hakkundeere ndee.

Loowdi tuugnorɗe e kaɓirɗe jaŋde kuutorteeɗe e duɗe jarriborɗe ɗee ko ngootiri, ko kayri huutortee e jaŋde aadoraande ndee e nder duɗe leslese ɗee. Kono tan defte taro ɗee ɗacciraa ko Duɗal Ɗemɗe Ngenndiije, tee ɓuri heewde e mum en ko tinndi e daari. Waktuuji jaŋde ɗii nanndi ko e waktuuji jaŋde aadoraande ndee.

3.3. Ɓeto : 

Biro diiwaniiwo UNESCO to Ndakaaru (BREIDA) e goomu karalleewu Kalifu Nehdi e Jaŋde Muritani ɓetii golle DƊNG laabi keewɗi.

1. Ɓeto BREIDA

Ɓeto BREIDA adano, tuggi 23 noowaamburu haa 3 deesaamburu 1981, yowitinoo ko e golle peewtuɗe e heblo jarribo ngo. Ɓeto ɗiɗmo waɗi ko e marse e abiriil. Ngo yowitinoo ko e njeñtudi jarribo ngoo, caggal jaŋde duuɓi ɗiɗi. Ina jeyaa e geɗe ɗe jarribo ngoo teskii :

• “To bannge haala e binndol golle ɗe ina njuumti”;
• “Yiɗde sukaaɓe ɓee ɗemɗe mum en e jaŋde ndee ina teskini”;
• “loowdi jaŋde ndee, e fawaade e tolnooji ɗii, alanaa sukaaɓe caɗeele e ooɗoo tolno”;
• “Jannginooɓe ɓee ina pelliti, tee e goonga ina njiɗi ƴellitaare jaŋde ndee e ɗemɗe ngenndiije ɗee”;
• “Jinnaaɓe sukaaɓe ɓee ina njogii softeende mawnde e jaŋde duɗe jarriborɗe ɗee”;
• “Hakindo garwugol e jaŋde hee tolniima e 82,10% nder nokkuuji dowri e 93,15% e nder nokkuuji hakkunde dowri e teeru, e 81,52% e nder nokkuuji teeru ” ;
• Ko ŋakki : “rewindo karallaagal jande ndee, rokkude himme e sahtaade e kala sahaa defte jannginirɗe ɗee, ɓeydude jeeyngal feewde e renndo ngoo, rokkude himme e keblitaagol jannginooɓe ina foti daraneede“;
• Goomu BREIDA wasiyiima nde “jaŋde leslesre ndee yuɓɓitintee, sabu teskaade ngonka leydi ndii to bannge politik e coftal e faamamuya renndo ngoo jaɓde kuɓtidingol jaŋde ɗemɗe ngenndiije ɗe”.Ɓeto goomu karalleewu Ministeer Nehdi e Jaŋde

Nguuɗoo goomu toɗɗaa ko rewrude e ɗerewol sarwiis t°00668 /MEN/28/01/1988. Ngu golliima e kitaale 1988 e 1989 e jarribo e jaŋde ɗemɗe ngenndiije. Tonngol goomu ngu ko nii siforii :

“So eɗen njaɓi fiɓnde wiynde wonde moƴƴugol jaŋde, walla nii juumtugol Tippudi Nehdi e Jaŋde, ɓetirtee ko tolno dursugol jaŋde; eɗen mbaawi tonngude, e kuuɓal, wonde humpito keɓaango e ɗemɗe pulaar, sooninke, e wolof e nder jannginirɗe ɗe min ɓeti ɗee, yuumtii no moƴƴi sibu santaas juumtugol ngol tolniima e 61% wonande yahruɓe (Ɗemɗe gadane), e 71% wonande yahruɓe arab njuɓɓudi ngaadanteeri tawi ko ƴettuɓe Pulaar, Sooninke e Wolof no ɗemɗe ɗimme nii ”. E gaynirde, Goomu nguu ina wasiyoo “Ƴettugol sariyaaji laawɗinooji e juɓɓinooji jaŋde ɗemɗe ngenndiije ɗee”.

3.4 Wiɗto

Duɗal Ɗemɗe Ngenndiije daraniima wiɗto feewtungo e ɓamtugol ɗemɗe ngenndiije ɗee. Golle ɗe Dudal ngal daraninoo mbaɗdaa ko e eɓɓooji dendaaɗi e leyɗeele hirnaange Afrirk kuutortooɗe ɗemɗe men ɗee (Mali – Senegaal – Gine Konaakiri, Gine Bisao – Burkina Faso).

3.4.1 Eddaaji ɗemngal (Calti) : wiɗtooji to bannge calti e nder ɗemngal baɗaaɗi tuggi 1983 haa 1984 e ballondiral e ɗemɗiyankooɓe Mali e Senegaal, ngaddanii duɗal ngal yaltinde deftere calsalti wonande ɗemɗe tati ɗee kala (Pulaar, Soninke, Wolof).

3.4. Kelmeendi :

Defte kelmeendi muulama hakkunde 1981 e 1999. Ɗe njowitii ko e fannuuji garooji ɗii :

• jaŋde,
• hiisiwal,
• nganndine ƴeewngo,
• celluka e ɗemɗiyaagal,
• daartol e ganndal nokku,
• kelmeendi sato janngirɗe,
• politik e ñaawoore,
• njuɓɓudi laamu,
• cellal e senaare,
• nehngo ekn …

3.4.1. Binnditagol kelmeendi (lexicographie)

Tuggi hitaande 1984 haa 1998 Duɗal Ɗemɗe Ngenndiije daraniima heblude caggitorɗe ɗemngal gootal he nder ɗemɗe tati ɗee. E hitaande 1989, nde golle Duɗal ngal ndartotoo ndee, tawi Goomuuji tati ɗemɗe ɗee ngoɗɗoyii e peewnugol ɗeen caggitorɗe.

Duɗe ƴeewndorɗe ɗee, e sarwisaaji cellal, e nehngo jawdi, e ndema, e wiɗtooji duɗe jaaɓihaaɗtirde (jannginooɓe, sanɗaaji wiɗtooɓe, sanɗaaji) e pelle pine, ekn naftoriima ɗeen golle.

Eɗen ciftina tan golle Duɗal Ɗemɗe Ngenndiije dartinaa ko e hitaande 1999, caggal mbayliigu cakkittu Tippudi Nehdi e Jaŋde Muritani (Sariya 99.012 mo 26 abriil 1999). Duɗe jarriborɗe cakkitiiɗe uddi ko e hitaande 2005. Eɗen poti jaɓde wonde Duɗal ngal waɗii golle teeŋtuɗe, baawɗe naftoreede e nder jaŋde ɗemɗe ɗee.

• Ekkol Muritani foti wonde ko :
• Ekkol ɓiyleydaagu, demokaraasiijo, ƴellitoowo ɓure nuunɗal tuugiiɗe e geɗe garooje ɗee :
• ɗemɗe ɗe sukaaɓe ɓee muuyni ;
• janngondiral ɗemɗe ngenndiije (ƊNG) kam e keewal pine (caggal nde wiɗto renndoɗemɗiiwo waɗaa ngam anndude ɗemɗe kaaleteeɗe e nokku kala) ;
• farayse ɗemngal udditaare
• dokkugol heewɗemɗaagu faayiida
• Ekkol toppittooɗo soklaaji jaŋde e nder duɗe laamu e duɗe ɗe ngonaa duɗe laamu :
• Tuggi jaŋde gaggaaji haa cagataagu (nehdi gaggaaji, jaŋde lesre e hakkundeere e toownde, jaŋde mawɓe e heblo, heblo karallaagal e golle;
• Kuftodingol gollondiral e jaŋde heeriinde huftodinnde e karallagaal e golle (wondude e deftere ɗowgu golle).
• Ekkol kattanɗo gollaade :
• Jahdingol kirikilaa (ttugnorɗe jaŋde…) oo e ngonka nokkuuji ɗii (waasa wonde gootiɗingol tuugnorɗe jaŋde) tawa kadi ina teskoo ngonka leydi ndii ;
• Kattanɗe nguurndam (mecce) ngam heblo moƴƴo gollooɓe renndo ;
• Naatnugol lawɗungol, juɓɓungol antamperenaagal (tawa fannuuji goɗɗi ina naatniree heen seeɗa seeɗa) : golle jenñtinooje (AGR) kuuptidinee e jaŋde ekkol ; sosiyateeji tokoosi e joofnirde jaŋde wonande ko ɓuri heewde e janngooɓe wondude e ballal laamu ngam gaddanaade joom mum en golle) ;
• Gardinngol jaŋde fannuuji siyaas e karallaagal ngam ƴellitaare ;
• Tammbagol tabitngol heblo to bannge pinal e ñeeñal e kisal e jojjanɗe aadee;
• Ustugol ɓurondire e garjeende (gartirgol internaa, haa arti noon e nokkuuji ɗo baasal ɓuri wonde, haa teeŋti noon kadi wonande sukaaɓe rewɓe).

Alluwal tippondiral ɗemɗe ngenndiije e nder jaŋde gaggaaji e jaŋde huftodinnde aadondoraande

Etape / Daawal	Tono Niveau	ƊNG1	ƊNG2	Ɗ3 Farayse	Ɗ4 Engele
Préscolaire / Gaggaaji		X	X	–	–
Fondamental/ Jaŋde lesre	H1e JL	X	X	X	–
	H2e JL	X	X	X	–
	H3e JL	X	X	X	–
	H4e JL	X	X	X	–
	H5e JL	X	X	X	–
Collège Kolees	H1e JH	X	X	X	X
	H2e JH	X	X	X	X
	H3e JH	X	X	X	X
Lycée Liisee	H4e JH	X	X	X	X
	H5e JH	X	X	X	X
	H6e JH	X	X	X	X

(ƊNG = Ɗemngal ngenndiwal ; JL = Jaŋde Lesre; JH = Jaŋde Hakkundeere)

Idii naatgol jaŋde (Duɗe gaggaaji e deenirɗe sukaaɓe, nder tolnooji 3: tokoson : duuɓi 2 haa 3; hakkundon : Duuɓi 3-4 ; mawkon : Duuɓi 4 haa 5).

Jaŋde gaggaaji nde min njiɗi huuftodina ndee, so golloraama no feewi, ko feere moƴƴere, yuumtunde ngam heblugol naatgol jaŋde, ɗaɓɓunde noon heblo moƴƴo rewɓe nehooɓe ɓee, kam e toppitagol laamu ɓurngol moƴƴude senngo jaŋde heeriinde ooɗoo tolno. Laamu nguu e gollooɓe heeriiɓe ina poti wallitde no moƴƴi renndooji ɗii e heeriiɓe ɓee, ummantooɓe ndeen jaŋde.

Minen mbelaa waasde toɗɗaade heen sukaaɓe yahrooɓe e duuɓi ɗiɗi, sibu aɓe njogii juɓɓule potɗe toppitaade ɓe, hono ko anndiraa pupoñiyeer e keresaaji.

Jaŋde lesre                          duuɓi 5

Jaŋde hakkundeere               duuɓi 6

Kolees                                duuɓi 3

Liisee                                  duuɓi 3

E miijo amen, TNJ kuutortoondi ɗemɗe ngenndiije kuutorogol moƴƴol, ina waawi raɓɓiɗinde njuuteendi jaŋde ndee, ɓura ko ngannduno-ɗen haa hannde koo yuumtude. Humpito Duɗal Ɗemɗe Ngenndiije (ƴeew les ɗoo) ina seedtoo ɗum. Ina moƴƴi ngoon humpito sunnee ngam fooɗtude heen binndanɗe nafooje.

Ngam newnude binndol ngol, min tonngirii nii ɗemɗe ɗee, e fawaade e mbaawka e kuutoragol majje :

Ɗ1 : Ɗemngal 1, firti ko ɗemngal kaaleteengal e nder galle, ko anndiraa ɗemngal muuynangal koo ;

Ɗ2 : Ɗemngal 2, firtata ko ɗemngal ngal cukalel ngel janngi : ina hasii wona ɗemngal ngenndiwal goɗngal :

Ɗ3 : Ɗemngal 3, woni Farayse ɗooyene ;

Ɗ4 : Ɗemngal 4, woni Engele ɗooyene.

Fiɓnde ardinaande ɗooyene ko ɗiɗ-ɗemɗaagal (walla heew-ɗemɗaagal boom) jaawngal:

• Gila e tolno gaggaaji, jaŋde ndee waɗdetee e ɗemngal ngenndiwal goɗngal ko famɗi fof, tawa ina huutoroo ɗemngal ngal muuyni ngal e nder golle pinndinooje;
• Arab (ɗemngal Ɗ1 wonande muunuɓe ɗum) kam e Farayse ko ɗemɗe janngeteeɗe e janngirteeɗe (hay so tawii noon, e daawal gadal ngal, Farayse ko ɗemngal janngeteengal tan, haa hitaande adannde jaŋde hakkundeere (H1JH)).
• Ine jojji fannu biyeteeɗo naattondiral pine naatnee e jaŋde hee ;
• Ɗemngal Engele fuɗɗotoo janngeede ko e H1JH no fannu nii e denndaangal njuuteendi jaŋde ndee;
• Kawgel Berwe (BEPC) waɗetee ko e ɗemɗe ɗiɗi ngenndiije (ɗemngal muuynangal e ɗemngal ɗiɗmal) kam e Farayse e walla Engele;
• Kawgel Bakkaa, e ko ɓuri teeŋtude, waɗetee ko e ɗemɗe ngenndiije wonande fannuuji siyaas, waɗee e Farayse wonande fannuuji coñce;
• Maa juɓɓule keɓɓittooɗe uddite wonande almudɓe wonduɓe e caɗeele walla wonande mawɓe waɗtuɓe yiyde binndi. Ma ɗe mballit sukkande ɓe ŋakke maɓɓe e rokkude ɓe tolno katojinaaɗo oo : Kala hollitɓe mbaawka caggal nde naati ɗee juɓɓule, maa nduttine e nder janngirɗe laamu gaadoraaɗe ɗee, ngam jokkude jaŋde mum en. Heddiiɓe ɓee maa ndañ humpito addanoowo ɗum en waawde gollaade.
• Wasiyaaji

Caggal nde pelle pine ngenndiije pulaar, sooninke e wolof kolliti yiyannde mum en e peeje mum en kuftodinɗe wonande tippudi nehdi e jaŋde kesiri, caggal kadi nde ɗe njuurnitii njeñtudi golle Duɗal Ɗemɗe ngenndiije, eɗe mbasiyoo :

• VI.1 Ciynugol mbayliigu nguu

Tabitingol mbayliigu Tippudi Nehdi e Jaŋde kala foti waɗireede ko daawe, ɗooftoo daawe jaŋde ndee. E nder ɗuum, ina moƴƴi tuugnorgal golle deɗɗingal lelnee, potngal rewde ɗee daawe :

• keblugol jannginooɓe
• binndugol loowdi binndanɗe
• cuɓagol peeje e sifaa jaŋde
• keblugol kaɓirɗe jaŋde e jannginirɗe
• hoolkiso tolno arwano (jarribo adano) e nder duɗe seeɗa (5 haa 10)
• jarribo huftodinngo walla mbiyen tabitingol (nder 40 haa 50 ekkol)

 

• VI.2 kuftodingol mbayliigu nguu
• horo njeñtudi walla seedantaagal kuftodinngal kollitoowal ɗo jaŋde ndee yuumti, ɗo nde yuumtaani, ɗo waɗi kaɗooje ekn … Sababuuji majjum njuurnitee, ko foti e ɗo waawi ooñteede, ooñtee.

Gootal e ɗee daawe kala ina foti yahdude e ɓeto e cafrugol ŋakke teskaaɗe, hade daawal dewngal heen ummaneede.

• VI.3 Kuule ɗoftooje
• Kuule kuftodinɗe

Ngam yuumtude, nguu mbayliigu ina sokli yahdude e ngonka kuuftodinka moƴƴa, ɗo ɗemɗe ngenndiije ɗee ndokkitaa faayiida mum en, haa ɗe mbaawa huuɓnude darnde majje tiri, so tammbaade pinal, e waawde ƴellitde joom mum en to bannge renndo. Ɗum ɗoon noon ina ɗaɓɓi nde doosɗe leydi ndii mbaɗtata ɗemɗe ɗee kala ɗemɗe gollorɗe e njuɓɓudi laamu.

Lori mbayliigaaji ɓennuɗi ɗii kala ko ŋakkeende walla baasgol woodde sariya, caabingol geɗe kaawniiɗe (kuftodinngol keñorangol, faamamuya mo moƴƴaani, ŋakkeende horo e seedantaagal ekn) potɗe safrireede sariya laɓɓitinoowo dennndaangal daawe ciynugol mbayliigu nguu , kam e korgol mum e rewindo mum.

Feere ƴettaande ngam sompude ndii Tippudi Nehdi e Jaŋde maa waɗtu denndaangal ɗemɗe ngenndiije ɗee ɗemɗe laawɗinaaɗe, gollorɗe e njuɓɓudi laamu, ɗemɗe doondiiɗe nganndiwal e karallaagal. To oon bannge ndeeɗoo feere tuugotoo, ƴaañotoo ko e :

• Sariya keɓtinoowo wonde denndaangal ɗemɗe men ngenndiije ɗee ko ɗemɗe laawɗuɗe, ko ɗemɗe jaŋde, ɗemɗe gollorteeɗe e njuɓɓudi laamu. To bannge firo, « ɗemngal ngenndiwal ko ɗemngal ngal leñol jeyangol e leydi ndii haalata, ɗemngal jongingal doosɗe, kuutorteengal e tippundi nehdi e jaŋde, e nder njuɓɓudi laamu ».
• Kuule goodɗe gaaɓnooje ciynugol tabitngol e timmungol oon sariya ;
• Sabu yiɗde potal e nuunɗal, kala kaaloowo ɗemɗe ɗiɗi ngenndiije ina foti hiisoreede ɗiɗ-ɗemɗiijo.
• farlinde e kala foksineer laamu teeɗaniiɗo golle laamu toowɗe mbaawka ɗemɗe ɗiɗi ngenndiije ko famɗi fof, kam e ɗemngal koɗal gootal ;
• hirjinde heewɗemɗaagal : laamu ina foti ƴettude kuule tabitɗe mbele ɓiɗɓe leydi ndii kala ina mbaawa janngude ɗemɗe keewɗe ;
• naatnude ɗemɗe ngenndiije pulaar, sooninke e wolof e nder jaŋde hakkundeere e toownde, ɗe njanngiree heen no fannuuji nii;
• naatnugol ƴeewndo ɗemɗe ngenndiije e nder denndaangal kawgelaaji jaŋde huftodinnde e jaŋde mecce ;
• dokkitgol seedanteeje e ɗemɗe ngenndiije e joofnirde tolno jaŋde kala. Hakkeeji ɗeen seedanteeje ko gooti wonande ɗemɗe ngenndiije ɗee kala (Arab, Pulaar, Sooninke, Wolof).
• udditgol doge jaŋde ɗemɗe ngenndiije e nder duɗe heblo (ENI ; ENS, ENA, ekn) kam e doge haralleeɓe firo to ENA e to duɗal jaaɓi haaɗtirde. Sarwisaaji firo e ɗemɗe ngenndiije cosee e tolnooji njuɓɓudi laamu kala.
• e nder duɗe gaggaaji huutoraade ɗemɗe muuynaaɗe tan ngam newnude heblo sukaaɓe.

• Goomu mbayliigu jaŋde

Goomu mbayliigu Tippudi Nehdi e Jaŋde ina foti wonde goomu nduumiingu mbele e ngu waawa waɗde golle maggu no haanirta nii, ngu toppitoo :

• miijaade
• ardinde miijo
• huufde
• ɓetde
• safrude

Terɗe maggu ina poti siggeede no moƴƴi, mbele e ngu wona goomu njuumtungu.

• Kuule cariiɗe

Denndaangal peeje cakkitanooɗe ngam wallitde jaŋde Arab ina poti ƴettiteede e ñaasteede ngam wallitde kuftodingol jaŋde ɗemɗe ngenndiije e nder tippudi nehdi e jaŋde.

Denndaangal duttorɗe njuɓɓudi laamu ina poti fireede e nder ɗemɗe ngenndiije ɗee kala mbele ɓiɗɓe leydi ndii ina mbaawa huutoraade ɗum en so coklii.

Denndaangal alluuje jamminooje laamu maa mbaɗe binndi e ɗemɗe ngenndiije ɗee kala.

Waɗaa ko Nuwaasoot ñalne 28 noowammbar 2019

Fedde Ɓamtaare Pulaar e Muritani, yamiroore 000542/MINT/SAB, 4 Suwee 1976

Fedde Ƴellitgol Ɗemngal e Pinal Sooninke e Muritani yamiroore : 009/MINT, 3 Mars 1978.

Hooreejo Fedde Ƴellitgol Ɗemngal Wolof e Muritani. yamiroore 1482/MINT/DAP, 2 deesaamburu 1980.

•  
• TUUGORƊE
• – Hawraande winnderiyankoore hakke aadee 10 deesaamburu 1948,
• – Hawraande winderiyankoore momtugol humambinaagu e nder mudda duuɓi 10 fedde winnderiyankoore ƴellitagol 15/11/1964,
• – Kuulal 79.348/PG/MEFS 10/12/1979 cosgol DƊNG,
• – Kuulal 80.067/PG/MEFS 11/04/1980 cuɓagol hoyreejo e terɗe diiso njuɓɓudi DƊNG,
• – Kuulal 81.072/PG/MEFS cuɓagol maandeeji latin ngam wonde maandeeji binndugol alkule pulaar Sooninke e Wolof,
• – Piɓondiral hakkunde leyɗeele ko yowitii e hakke faggudu e renndo e pine ciynangal 3/1er /1976,
• – Kuulal 84.180 cubagol goomu ngenndi ngam waylo jaŋde,
• – Kuulal 346/MEN/DEF 5/6/1984, cuɓagol terɗe goomu rewindo jaŋde mawɓe,
• – Kuulal 003/MEN 3.1er 1987 ko yowitii e rewindo duɗe ƴeewndorɗe DƊNG,
• – Kuulal 87.010 21/1er 1987 cosgol diiso ngenndi ngam jaŋde mawɓe,
• – Kuulal 00668/MEN 28/1er/1988 toɗɗagol terɗe goomu haralleeɓe. Nokku jaŋde ngam ɓetde ƴeewndogol DƊNG,
• – Kuulal 00209/MEN/SG/DEF/ILN 9/4/1988 cuɓagol haralleeɓe rewindo e horo jaŋde jannginooɓe e nder ƴeewndorɗe ɗemɗe ngenndiije ɗe, 
• – Pellital hitaande winndiriyankoore ko fayti e mawɓe 1989,
• – Kuulal 99.022. 26/4/1999 ko fayti e waylo nehdi,
• – Kabrugol winnderiyankoore ngam jaŋde wonande yimɓe fof , “kabrugol 3/90
• – Kabrugol Hamburg fayti e nehdi mawɓe sulyee 1997,
• – Nanondiral e hakke ɓeydagol suka ( 29/11/1991)
• – Nanondiral ceniingal e nanondiral Afrik hakke aadee e renndo ko yowitii e hakke rewɓe e Afrik, 
• – Golle Ndakaaru: Nehdi yimɓe fof, reende konngol men, Abriil 2000,
• – Kabrugol winnderiyankeewol UNESCO ko fayti e eddaaji pine 2-11-2001
• – Doosɗe Ndenndaandi Lislaamiyankeeri Muritani 25/6/2006 (Kuulal 6)
• – ONU nanondiral CE DAW (nanondiral ngam riiwtude denndaangal fannu ceerndugol fayde e debbo, 
• – ONU: Nanondiral winnderiyankaagal ko fayti e riiwtude kala fannu leñamleñamaagu. 

1. Cinndol 1
2. Piɓondiral windereewal jowitiingal e Hakkeeji Siwil e Politik (PICP) ;
3. Piɓondiral windereewal jowitiingal e Hakkeeji Faggudu, Renndo e Pinal (PIESCP) ;
4. Nanondiral winndereewal jowitiingal e Momtugol denndaangal mbaadiiji Paltoor Lexxi (CERD) ;
5. Nanondiral luulndingal piggal e leepte goɗɗe walla baɗe yoorɓerndaagu walla ustooje neɗɗaagu (CAT) kam e portokol bellitaaɗo cinndaaɗo e Nanondiral luulndingal piggal (OPCAT) ;
6. Nanondiral jowitiingal e Momtugol denndaangal mbaadiiji Paltoor feewde e Rewɓe (CEDEF) ;
7. Nanondiral jowitiingal e Hakkeeji Suka (CDE) ;
8. Nanondiral jowitiingal e Ndeenka hakkeeji denndaangal Gollotooɓe Ɗanniyankooɓe e Terɗe galleeji mum en (CPTM) ;
9. Nanondaira winndereewal jowitiingal e Hakkeeji Yimɓe ɗawaaɓe Kattanɗe (CIDPH) kam e portokol bellitaaɗo cinndaaɗo e Nanondiral jowitiingal e Hakkeeji Yimɓe ɗawaaɓe Kattanɗe (PCIDPH) ;
10. Nanondiral jowitiingal e Ndeenka hakkeeji Yimɓe e Majjere Waawnaande (CPPDF).