Yeewtere e firo mum adanngo ko coormaa-mi coodtu-maa-mi hakkunde ko famɗi fof yimɓe ɗiɗo. Kono e kelmeendi dingiral, yeewtere ko ƴeewndel ɓeto hakkillaaji hakkunde surga e mboomri. Won hollitɓe wonde yeewtere ummorii en ko Maasina to surgaaɓe e boombi njooɗotonoo ina kaala payka, ina cifta, ina tinnda ina ndaara… e ndaɓɓa ína njeewta. Ko ɗoon ɓe mbiyatnoo e nder payka maɓɓe: « Dimmbude geenol saɗaani, njalla waawde amde alamari ». Womre wonaa sadak kono ina duuñta wororde ». Waalde oya bannge ɓuri yiiloreede dooliŋŋe ». « Womre ina wara sammunnde kono junngo suusaa ». « Yiƴƴude wonaa yontideede, dawdude wonaa jettodaade « . Walla ɓe keɓɓitoo ɓe mbiya e cifti maɓɓe: « waggiɗi dagii, ƴoƴi harmi, mawni kadi dagii ko hol ɗuum? « Liige fetti, sufaa haaɗi e womre » « Ɗiɗo hoɗɗuɓe e suudu ɓe tawondirtaa e mayru ».
Ko hono nii ɓe ngooratnoo haa jenngina, ɓe koota ngam leloyaade. Kono e daawal helmere nde, yeewtere jogiima mahdi kesiri teeŋti noon e gaa e Fuuta Tooro. Haɗataa noon kam hay ɗo, yeewtere ko memmbital, ko ƴeewndel hakkunde surga e mboomri mum, ko jirgondiral.
Ɗo ko mboomri tan e surga ngonata ɗo gootel; ina wona suudu wiiɗndu, boowal bellitiingal : tawa ko jamma ina njeewta. Surga oo ƴetta koyngal mum ñaamal fawa e mboomri ndi, ɓe ngona e yeewtude. E nder yeewtere maɓɓe noon, mo woni kala yiilotoo ko teppude goɗɗo oo, jooka ɗum, ina ɓeta hakkillle mum. Ko surga oo heewnoo adaade fuɗɗude yeewtere. So tawii ɓe nganndondiraani no feewi teeŋti noon ko wayi no sorbo nii, caggal nde mo woni kala anndi hol wutte goɗɗo o ɓoornii; naamnal gadanal heewi wonde ko: « Hol ko tati peƴata? » Ngalɗo naamnal mahii ko e firo hippiingo. Kono helmere baɗal feƴata ina waawi anndinde en wonde ko gerte kaaletee. Ndeen dey tawde yertere heewi waɗde ko gaaluuɗe ɗiɗi, so a wiyaama ko tati peƴata, so tawi ko mboomri pinndi paamndi, ndi nehiraaka « yah maa artu e maa » jaabotoo ko jeegom. Wiyde hol ko tati peƴata foti ko e wiyde tati laabi ɗiɗi.
Ɗo waɗde beñgol ndee ɗoo hiisorde ko ƴeewde mbele suka debbo o ina mari hakkille kiñotooɗo, hakkille jeñtinoowo. So tawi o anndii debbo o ko pinɗo paamɗo gannduɗo ko tati peƴata, jeeɗiɗi kaalata, ɓe naata e jeewte nguurndam aduna, cifti e payka. Surga o ina jirgoo suka debbo oo jaaboo. Ina artatnoo e jeewti maɓɓe ɗii ɗoo cifti.
- Hol ko woni horde hofiinde dow leeso ?
- Gayi teemedere ɗi ginol gootol ?
- Juuti-juuti alaa mbeelu ?
- Juuti-juuti ɓultotaako ɗacce ?
- Njah-mi wuro kaawam en taw-mi ɓee ina kippii, ɓeya ina ngajjii ?
- Njah-mi wuro kaawam en ndokkaa mi toon lonngere, taarii-mi wuro taartii-mi wuro, ndonku-mi gasnude ?
- Hol ko woni dinndeere nder maayo ?
- Ngooroondi nder maayo ?
Surga o ina jirgoo mboomri ndii ina jaaboo, haa juuta mboomri ndii heɓta hoore konngol kañum ne ina ɗaɓɓa feŋde surga oo. Ina artira e yeewtere maɓɓe hee ɗee ɗoo naamne e jaabawuuji mumen :
So ese wiyii ma yo a addan ɗum ceɗdu, no mbadataa ? Mi ƴettat daabaa am, mi loowa ndiyam e hudusuru, mi yaha haa mi woɗɗoya, mi yuppa sumalle oo, mi lofa heen bamngel am, mi arta mi wiya yo esi am wallu am loftoyde. So o wiyii lofu jooni ceedu ? Mi wiya mo : « mumi jooni ceedu ? »
So ese wiyiima yo a feƴƴanoy ɗum calɗi leydi, hol no mbadataa ?
Mi yaltat wuro, miin e jammbel am, mi fiya ɗum e leydi mi arta, mi wiya yo o roondoy am. So o wiyii « calɗì no ndoondortoo”?, Mi wiya « hol no calɗi peƴƴortoo »? Suka debbo o heɓɓitoo wiya :
So eso wiyii ma yo а mahan ɗum huɓeere nde ɓalal mum woni nebam, hol no mbadataa ?
Surga o jaaboo: » Mi wiya mbo yo o jikɓu, o ƴeeŋtina, o marka.
So ese wiyii ma yo a mahan ɗum huɓeere haa dow asamaan, hol no mbadataa ?
Mi wiya yo o sukkan am cereeli naange ina ngaanni-mi.
So o wiyii » hol no cereeli naange cukkortoo » Mi wiya mo » hol no huɓeere nebam mahortoo »?.
So ese wiyii yo a mahan ɗum huɓeere nder maayo; hol no mbadataa ? Mi wiya yo o diidanoy am o holla mi lelngo ngo; horaaki o wiya hol no neɗɗo wonirta e ndiyam ko ina diida huɓeere. Ndeen mi jaaboo mbo hol no neɗɗo mahirta huɓeere e nder maayo?.
Ko hono nii ɓe ngooratnoo haa jenngina tuma nde daaɗe jamma ngujjitta yeeweende, nde jamma ruɓata ina fooɗanoo weetndoogo e yeeso tuumtaali (tumtinaali) wammbuɓe kurusaaji, surga o ɗofta mo o hoota. Ko nii woni surga o yeewtoyaama ; mboomri ndii yeewtoyii.
Tesko-ɗen : Denndaangal ɗii ɗoo konnguɗi e goɗɗi, laatinooɗi cuɗaari jeewte dingire mbattindi ko e juuɗe sukaaɓe ɓe njolaani ina mbaɗa ɗum cifti walla e sato duɗal ɗo ɓe nguurtinatnoo ganni.
Ɗum noon ko nde yeewtere jogii ndee mbaydi kesiri. Neɗɗo noon ko neɗɗo tan. Ko ɗum waɗi omo waawi wonde e kalifaandi muuyande makko, o wona maccuɗo fittaandu makko waawndu fooɗde mo e waɗde geɗe cangarte. E nder ɗuum ina arana surga o seyɗdaani naata ɗum, yiɗa addude ko alaano heen, yiɗa jamfaade (hoɗaade) mboomri ndii. So ngoo ɗoo muuyo ɗowiino fittaandu surga oo, mboomri ndii ina heewi waɗde e makko battinannde maantiniinde, ŋaaccal, ceekgol comci, natannde nde omo hersira e yeeso fasiraaɓe makko. Ɗee ɗoo battinanɗe ina heewi so njiyaama e surga tan, faamee oo dey ko jiɗnooɗo jamfaade. Ko jiidaani e ɗuum mboomri ndi hettantu mo jimol, tawa ko jennol baawngol telɓinde ñaaƴal makko e nder wuro. Ko ɗii ɗoo jenni e mallí ɗi boombi kettanta surgaaɓe, keewnoo wonde sababuuji taƴre hakkunde maɓɓe. Ko jiidaani e jirgondiral e nder yeewtere, fannu yeewtere woɗnde ina woodnoo. Kono noon ko e nder dental ɗo surgaaɓe ƴeewtotonoo boombi mbele hakkillaaji mumen ɓenndii. Ɗum waɗata ko e dow jolɓe; so ɓe ndonkii jaabaade, jolɓe ɓee mballa ɓe.
Ina artatnoo e ngoo ɗoo ɓeto hakkillaaji ɗee ɗoo beñweñce e goɗɗe bayɗe noon : Ko moƴƴi e ɓuutaaɗo, moƴƴaani e demtiiɗo poɗɗe mum. Ko hol ɗuum? Ko lummbatooɗo yiƴi koo, besoowo yiɗaa ɗum. Ko hol ɗuum ?
Ko moƴƴi ko e limoowo koo, moƴƴaani e muusaaɗo ; ko hol uum? Ko mali jombaajo koo, malaani gujjo ? Tigitiiji tati keƴdataa e hoore gertogal. Holi diin? So a yiyii giɗo maa ina ɓoornii tuuba gaño maa ; hol no mbaɗataa? Hol ko waɗi wiyeede hoɗdude e karallo ɓuri hoɗdude e mbir?
Ko hono ɗee naamne peeñatnoo e kiirɗe maɓɓe kala, nde naatooɓe e dingiral ɓee ndonki jaabaade, ko jolɓe ɓee ñuumbantoo ɗum en, ndokka ɗum en hakkillaaji. E yiyannde reendiyankoore, eɗen mbaawi jaggirde renndo haalpulaaren no renndo hiñotoongo, renndo ngo ɓenndugol hakkille ɓetirtee haala, nde wonnoo pulaar ina jannginnoo en : » So konngol ɓenndii e nder reedu yaltata ko ina fayi « . Etee, » so naamnal wonii kaalis, jaabowol wonata ko kaŋŋe « . Walla » neɗɗo ko mbasu, ko loowi fof ko ɗum yuppata « .
Deftere dingiral Hammee Aamadu Lih
