En puɗɗoriima innde Geno, gooto mo senaare woodani, kisɗo, kisnuɗo, kisnoowo, mo kisal alaa gaa gaa mum, toowɗo, toownuɗo kala ko toowi, tedduɗo, teddinɗo kala ko teddi, mo fittaandu e arsuko tagoore ngoni e tamannde mum, jiɗoowo waɗa, baɗoowo laatoo. En puɗɗoriima innde Geno, caabiiɗo nguurndam, lori heen enɗam, njonngu e giɗgol e kala ko ena ŋarɗina nguurndam, ruttii jukni ɗum aadee, tagoore ɓurnde tagooje winndere ngam neemoraade. En njuulii e Nelaaɗo makko Mohammadu, Mohammadu Abdullaay, Mohammadu Aminata, mo jam e kisal ngoni, timmoode annabaaɓe, kodda Nulaaɓe, kodda ɓurnaado winndere. Goodɗo gila hay huunde woodaani, mo kala kadi ko woodi, woodiri sabaabu nde mum.
•Biɓɓe Fulɓe yeewtanooɓе hanki, bibɓe Fulɓe yeewteteeɓe hannde, ɓiɓɓe Fulɓe yeewtoyteeɓe janngo, gila e sariiɓe e nder winndere ndee wonɓe to Dowlaaji Dentuɗi Amerik, to Orop walla to Asii haa e ñiigge ɗoo e nder Nehaande men yummaare Duunde Afrik, tuggude e Muritani, Senegaal, Gammbi, Gine Bisaawo, Gine Konaakiri, Mali, Burkinaa Fasoo, Niseer, Niseriyaa, Kameruun, Caad, Siraa Lewoon, Somali, Sudan, Centar Afrik, Togo haa e Benen, on calminaama, on nduwanaama, on ñaaganaama Alla ɓural, ɓamtaare e jahrugol yeeso, kala ɗo mbaawɗon wonde e no mbaawɗon wonirde.
• Hoɗdiiɓe tedduɓe, renndaaɓe nguurndam, yiɗɓe e nanooɓe Pulaar-Fulfulde, ɗo mbaawɗon wonde fof e nder jookli winndere ndee, on njuuraama, on njettaama, on toranaama moƴƴere.
•Yeetere mon, yeewtere men Kooten Ngenndi, Suudu Baaba, arii yeewtidde mon. Yo nde wonan en njuumri e nder noppi, peeral ɓerɗe e hakkillaaji. Hannde, mbaydi yeewtere men, nannganten banndiraaɓe e ballal Alla, ko Diiwanuuji Fuuta, keeri mumen, e leppi piiletenooɗi. Faandaare men wonaa yiɗde hollude ɓurɗe anndude Fuuta kono mbele so tawii won ɗo ŋakki heen, ɓurɓe en humpito ɓee ena timmitina, wonana Leñol ngol nafoore huuɓtidinnde.
- Diiwanuuji Fuuta
Tuggirten ko Maama Damga e Leemunna Ngenaar : ngenndi Naare e daaɗe gelooɗe, nokku Farba e Elfekki Boosoya :
- Nokku Abdul e Abdul ; Abdul tokara Abdul, Abdul mawɗo e Abdul tokooso.
- Nokku Aali e Aali, Aali tokara Aali
- Nokku Ndoondi Sammba Nayel e Elimaan Rinnjaw Haa ngaren e Heɓɓiyaaɓe : Diiri Satigi e Almaami, taaniraaɓe Heɓɓi Demmba, Galo Demmba, Mbantu Demmba, Ñaawo e Wuuluunde -Heɓɓi feri, laamii Heɓɓiyaabе – Galo feri, laamii Galoyaaɓe -Mbantu feri, laamii Mbantunaaɓe Ndewnen heen Yirlaaɓe : Yirlaaɓe Jeeri, Yirlaabe-AllaYidi, Pete e Pene-Njuru Worɓe Jonngi e Cikkitte, taaniraaɓe Binta Maram Booy, ɓe ngawraani duyyi, . ɓe ndaasaani doolinnaaji. Jаɓɓе lammi, kaaɗi gila e gummboode. Ngaren e Laaw : Laaw Sammba laawaa mehre. Laaw laawii, laawi conndi yejjiti ceŋle, ruttii wiyi wonaa jiiɓaare ko heñaare.
Naaten e Halayɓe : Halayɓe Demet, Demet dellu daangel maayo, wuro Aadama Sammba, Caski Lambe, Duballeewi Aadama Sakke, Mbayla Sillaanaabe. Halayɓe Mboon, Halayɓe Suska, Suska e Laba jeeri, laaɓii laamii, labanaa laamii. Njilloyo-ɗen
- Tooro Mbelleldi : Soowanaaɓe : Soowa e wuro Purel
- Edinaabe : Edi e Daalal Sabbu Alla . Ceelaaw : Ceelaaw e Ngiro Foonde
- Ceelooji : Nokku Seelooge Haa njetto-ɗen Dimat walla Tulde Dimat, jatti Aali Hammee Juulɗo Kan, diiri Samsu Ɗiin, Nokku Kiiraynaaɓе. Keeri diiwanuuji Keeri Damga
✓To bannge Muritani Damga tuggi ko e Sane Loobaali, to bannge fuɗnaange haa ari e Doolol Siiwre to bannge hirnaange. Kala gure gonɗe e oo ɗoo nokku, njeyaa ko e Damga
✓To bannge daande maayo bannge Senegaal, Damga duggi ko e Njorol (innde caanngol hakkunde Demmbankaani e Seeruga) haa ɗo wiyetee Cempen.
✔To bannge Senegaal, jeeri worgo, Damga tuggi ko e Bonnjiiji(gure 3) haa ƴettii caanngol Siñtaan Siñtu Garba haa fayi Lewe Damga, bannge worgo.
Tesko-ɗen noon ena woodi e nder diiwaan Damga hee ɗo wiyetee Lowre. Ndeen taƴre tuggi ko e Bonnji to fuɗnaange haa ari e Bokkal-bonalaalo hakkunde Haawre e Semme, to bannge hirnaange. To bannge worgo, Lowre yahii haa Dude Bagge. Lowre seerti e Damga ko hedde 1920. Ko njeslaari Abdul Salaam to lempoo wonnoo. Won wiyɓe kadi, haa hannde Lowre ko mbuuñaariɓiy Abdul Salaam Kan ena wiyee Buuna, nde heɓi « certificate d’études élémentaires » ndee Keeri Ngenaar To bannge Muritani diiwaan Ngennar tuggi, bannge fuɗnaange ko e Yuman Yiree, ari haa e Jowol rewo
✓To bannge Senegaal, daande maayo, diiwaan biyeteeɗo Ngenaar oo ƴetti ko e Cempen haa ari e wuro Gaawol.
✔To bannge Senegaal, jeeri worgo, o tuggi ko e caanngol Siñtaan Sintu Garba fayde Lewe Ngenaar haa ari e wuro Boki Jawe Keeri Boosoya
✓To bannge Muritani, Boosoya tuggi ko e Giray Rewo haa Neereyel, hakkunde Woolum Neere e Woolum Haataar.
☑To bannge Senegaal, daande maayo, Boosoya tuggi ko e Siñtu Jamjooro haa bannge worgo Neere Waalo.
✓To bannge Senegaal, jeeri worgo, diiwaan oo tuggi e Duga sara Boki Jawe haa ɗo wiyetee Koylel Tekke sara Jaaba(ko e oon nokku woni ɗo Sayku Umaar Taal heewnoo wonde hitaande nde o wiyetee o ruumii e Hoore Foonde ndee. Keeri Heɓɓiyaaɓe Tesko-ɗen e ko adii, wonde oo ɗoo diiwaan Heɓɓiyaaɓe ɓuri famɗude e diiwanuuji Fuuta fof. ☑To bannge Muritani, diiwaan Heɓɓiyaaɓe tuggi ko e Woolum Haataar, o haaɗi ko e Bagodin wonande kay nanngu kallu hakkunde Kayhayɗi e Ɓoggee.
✓To bannge daande maayo, Heɓɓiyaaɓe tuggi ko e Rufi Aawdi, o haaɗi ko e caanngol Sawa-taato, hakkunde Daawalel e Mbaañ. Tesko-ɗen haa hannde, won e cuuɗi Mbaañ askitintoodiе Heɓɓiyaaɓe kono wuro ngoo kam woni ko e leydi Yirlaabe.
✓To bannge Senegaal, jeeri worgo, Heɓɓiyaaɓe tuggikoe Jaaba Mawnde, o haaɗi ko е Jammel Heɓɓiyaabe. Keeri Yirlaaɓe Tesko-ɗen wonde Yirlaaɓe waɗi ko cuuɗi tati : Yirlaaɓe Jeeri
- Yirlaaɓe Alla-yiɗi
- Petenaaɓе Eɓe njogii ɗoon taƴre tokosere ena wiyee Pene-Njuru. Pene-njurunaaɓe ko dewol Yirlaabe.
✓To bannge Muritani, so tawii ndew-ɗen ko e kallu hakkunde Kayhayɗi e Ɓoggee, Yirlaaɓe tuggí ko e Naabina haa addan maa e Garlol
✓To bannge daande maayo, o tuggi ko e Mbaañ haa ƴettii Wallaa Bele-ndeeni.
✔To bannge Senegaal, jeeri worgo, Yirlaaɓe tuggi ko e Mboolo Aali Siidi haa ari e Caanngol Guunangol hakkunde Siñtu Jonngi e Mbummba. Keeri Laaw
✓To bannge Muritani, Laaw tuggi ko e Abdalla Jeeri haa Wabbunde sara Wocci.
✓To bannge Senegaal, daande maayo Laaw tuggi ko e Abdalla Waalo haa Bokki.
✓To bannge Senegaal, jeeri worgo ko Mbummba haa Siñtaan Kogga walla Jeeri Kogga sara Jeeri Yugga(wuro Sihsihbe) Keeri Halayɓе
✔Tobannge Muritani Halayɓe tuggi ko Ganki Baaba Duunde walla Ganki Jeeri haa wuro Njorol. ✓To bannge Senegaal, daande maayo ko. Wusalan haa Daara Halaybe.
✔To bannge Senegaal, jeeri worgo, Halayɓe njettoyaaki toon. E humpito men, ellee ko Laaw e Tooro keerondiri toon (Kogga e Dodel).
- Keeri Tooro
✓To bannge Muritani, diiwaan Tooro tuggi ko e Doral Gidaala haa Dawle Rewo.
✓To bannge Senegaal ko tuggude e Paate Galo haa Duye.
✓To bannge jeeri worgo Senegaal, Tooro tuggi ko e wuro Dodel.
- Keeri Dimat
✔Diiwaan Dimat tuggi ko e Caanngol Duye haa e Jumaa Dagana. Caldi fuɗnaange ɗii ko e diiwaan Dimat njeyaa. Ɗi hirnaange ɗii ngoni ko e Waalo Barak.
- Leppi Fuuta Hanki
- Almaami
- Alwaali
- Arɗo
- Baara
- Ceerno Baroobe
- Ceerno Basmoor
- Ceerno Jiinge
- Ceerno Moolle
- Ceerno Tillere
- Ceerno Ngappugu
- Dokkaa
- Ceerno Wanwanɓe
- Elfekki Suska
- Elimaan Dubaange
- Elimaan Mboon
- Elimaan Naykon
- Laamɗo-idaa
- Elimaan Puri
- Elimaan Rinnjaw
- Elimaan wuro
- Farba Caski
- Farba Canel
- Farba Gawlo
- Farmbaal
- Foosiri
- Jaagaraf
- Jaagorga
- Jaraaf
- 29
- – Jaalaw
- Jaalaaɗe
- Jaaltaabe
- Jaandoongu
- Jaano
- Jagodin
- Jarno
- Jasak
- Jeemaayo
- Joom Cinnde
- Joom Yaalalbe
- Joom Sihsihge
- Joom Hartalla
- Joom Aas
- Joom Banña
- Kalmbaan
- Kamalenku
- Laam-Jaan
- Laam-Taaga
- Laam-Tooro
- Laam-Termes
- Maalaw
- Maysa
- Paalimpa
- Satigi Ɗeeniyanke
- Satigi Dinndi
- Siriñ Njama
- Soomaa Teen
- Teen


