Eɗen njokka yaltinde deftere nde musiɗɗo men Umar Abdalla Wele wallifii, yowitiinde e ganndal weeyo. Eɗen njaakorii maa ɗum ɓey dan yimɓe ganndal, hokka ɗum en ɓeydaaɗe faamde taariinde mum en, haa arti noon e “ luggeendi ” walla mbiyen “ niɓɓe kammu ” e kaawisaaji mum. Teskuyaaji mon noon ina coklaa no feewi.Fooyre ɓamtaare
Tagoodi naange. Naange nge njyaten e dow koyemen nge, ko ɗeental keneeli keewɗi (gaasuuji keewɗi) : ene tawee heen henndu ndiyameeru (gaas* ndiyameejo) wiyeteendu “ hydrogène ” e ɗemɗe tuubakooɓe, gaas biyeteeɗo eeliyom*, gaas asot*, gaas ƴulɓe (gaas Karbonik*), gaas nafnuurnɗam (gaas oksiseen*). Inɗe maantoraaɗe (*), wonaa inɗe fulfulde (wonaa pulal) : ko konnguɗi leyɗeele tuubakooɓe, kono ko konnguɗi ganndal, hay gooto jeyaa, yimɓe fof ena mbaawi huutoraade ɗi ; *gaas ko henndu, kono firtaani henndu duñooru ndu.
Oɗon nganndi neɗɗo ena banoo ko uuri (ko nanndi e lati walla cuuraay), ena banoo ko luuɓi (henndu jiiba), ena banoo ko woynata gite haa ñitte njalta (ko poliseeji keewi werlaaɗe e yimɓe murtuɓe ko). Ɗum fof ko gaasuuji ceertuɗi fiyaaku, ceertuɗi uurgol walla luuɓgol, walla lammugol, baawɗi baneede e nder henndu ndu poofaten ndu : ko uuri, ko luuɓi, ko uuraani luuɓaani, ko banotaako.
Ɗum fof ko geɗe ceertuɗe baawɗe wonde e nder henndu duñooru ndu. Ɗum woni gaas. Gaas ko konngol ganndal, leƴƴi fof ena mbaawi huutoraade ɗum. ɓuri heewde to naange ko gaas ndiyameejo (gaas hidoroseen). Ooɗo gaas noon ɓuri gaasuuji ɗi fof hoyde. To jooɗorɗe metewo, ko ooɗo gaas feewnetee, wuttee e nder paali dalli (e nder mankaaji), ɗalee “ haya ” e weeyo, weɗoo faya dow. Ko ɗum metewo en ɓetirta kafeeje weeyo leydi, ko nanndi e doole henndu dow, wulɓuuɓndi e dammbo weeyo. Waɗi noon ooɗo gaas ɓuri henndu ndu poofaten ndu hoyde.
To naange to, e nder 100 fof, gaas ndiyameejo ma roondo heen 70 e keewal. Gaas ɗiɗaɓo e keewal, ko gaas eliyoom : ooɗoo-ne, e nder 100 fof, ma o roondo heen 29 e keewal. Ko ɗum waɗi, to naange to, e nder 100 fof, 99 roondii ɗum ko ɗeental ɗii-ɗoo gaasuuji ɗiɗi (mo ndiyameejo o e mo eliyom o). Ko fayti e tagoodi weeyo naange, ngo mahorii ko paɗe-paɗe : -faɗo adanngo ngo wiyetee ko Fotosfeer : ko ngoo-ɗoo faɗo nuldata en caafe naange ɗe njiyaten ɗe. So en ndaarii naange ñalawma, e nge ranmi : ko faɗo ngo njiyaten ena ranma. E nder weeyo naange, ko ngoo-ɗo faɗo wiyeteengo Fotosfeer ɓuri ɓuuɓde, sabu tamperaatiir maggo (wulɓuuɓndi maggo) ko 4500° tan (ujunnaaje 4 pawɗe 500 degere). Mbaason yejjitde noon, hono ndiyam moƴƴam laaɓɗam so fasnaama haa fasii, nguleeki mum ko 100° (teemedere degere). Faɗo Fotosfeer ngo ma sowo ndiyam pasɗam wulde laabi 45, kono ko kanngo ɓuri ɓuudɓe e ko heddii e naange ko ! Les Fotosteer (fayde e nder naange) woni toon ko faɗo pattoowo, no fayannde (no barme) fattirta nih.
So en ngummiima faɗo Fotosfeer ngo eɗen njippoo en e nder naange, ngadotoɗen jippaade ko e faɗo wiyeteengo Koromosfeer. E nder ngoo-ɗo faɗo, nguleeki wonata ko e ɓeydaaɗe haa sowoo 10.000° laabi keewɗi. Tekkeendi faɗo Koromosfeer ngo ko hakkunde 12.000 haa 15.000 km. Jirgitte e gawuuji mawɗi ena mbaɗa e nder ngoo faɗo. Ɗee jirgitte so pettii ena njaha haa naatoyaa e faɗo won’ngo dow wiyeteengo Kuuroon naange, walla so en njiɗii mbiyen ɗum e pulaar Kaala naange. Kaala naange ko faɗo weeyo naange ɓurngo toowɗe. E nder maggo, nguleeki ena ɓeydoo haa yettoyoo walla ɓura degerrji milioŋ ! Jirgitte baɗooje e nder faɗo Koromosfeer ngo, ena njaha haa naatoyaa e lefol naange ngol (kaala naange ka). Njuuteeki jirgitte ɗe ena cowoo kilomeeteruuji ujunere. No mbiyno-ɗen nih, faɗo Fotosfeer ngo ɓuri tigi ɓuuɓde e paɗe goɗɗe ɗe. Ngo’o faɗo Fotosfeer fawii ko e ɓanndu naange ; ndu ɓanndu noon fattat no barme fattirta nih, no fayannde e dow jeyngol nih. Pattanɗe ɗee noon ena mbaɗa dille keewɗe nannduɗe e diiraali e piyanɗe.
Diiraali e piyanɗe gummotooɗe e ɓanndu naange ndu, fiyaaku mumen e fiyaaku mbommboo atomik nanndi, kono kañum en ɓuri bommbooji atomik doole ɗo woɗɗi. E nder ɓanndu naange fattooru ndu, aɗa ɓeydoo mutde e nder heen tan, nguleeki ena ɓeydoo mawnude, haa ɗum ɓura milioŋaaji e milioŋaaji degereeji. So wiyaama nguleeki naange ko milioŋaaji degereeji, ɗum jommbaani etee yedekinaaki, sabu ƴeewen ɗum tan e hakkilllaji men. Ɠeewee tan jeyle kuɓɓaten walla cumu ladde, nguleeki mum ena ɓura degereeji ujunnaaje e ko fawi. Kono so cumu waɗi, walla so jeyngol mawngol huɓɓaama, so a woɗɗitiima ko foti meeteruuji 100, a tinataa nguleeki ki. eewee tan, enen ngoytoo sahaa fof nguleeki naange, tawii noon ngoɗɗeeki hakkunde naange nge to woni to e men ko kilomeeteruuji 149.ɓ00.000 (hedde Kilomeeteruuji 150 milioŋ) !
Eɗen poti faamde kadi, laana ndiwoowa so fayii to naange ena ƴeewa ɓetde nguleeki mum, yettotaako tawa taayii wontii henndu ko yaawi ! Haawnaaki maa heewɓe mbiy hol no ɗum anndiraa, hol no ki nguleeki ɓetiraa. Kono paamen tan, geɗe keewɗe paytuɗe e naange ɓetiraa ko hiisa, etee ko hiisa luggo ɓetirtee.
Ngannden kadi, ko fayti e Lewru, hade yimɓe yahde toon, annduɓe kiisinooma kala ko fayti e mayru. Nde Ameriknaaɓe njahnoo toon ñalnde 20 Suliyee 19ɓ9, tawaa kala ko hiisannoo hade maɓɓe yahde toon ko goonga. Yahnoo toon ko Neel Mastrong e Aldrin, laana maɓɓe wiyetenoo ko “ appoloo ” 11. (Ko ndeen ñabbuuli gite ngari e men, nginnir-ɗen ɗum “ appolo ”).
Ngal ɗoo natal hollata ko so neɗɗo dariima dow lewru, hol noo yiyrata leydi ina fuɗa, walla leydi ina daroo. No njiyraten lewru ena ummoo, walla ena daroo, walla ena yooloyoo, ko noon ne so neɗɗo dariima dow lewru, yiyrata leydi ena um moo, ena daroo, walla ena yooloyoo. Nduufdi lewru “ Puɗal ” Leydi Leydi Lewru Tagoore kammu Alla ɓurnde fof ɓadtaade leydi ko Lewru. Ngoɗɗeeki hakkunde lewru e leydi ko 3ɓ4 000 km. Wuddowol lewru, hono ngoɗɗeki tuggi hakkundu lewru ter e hawngo mayru ko 1 73ɓ km. Ko fayti e teddeendi, leydi ena sowoo lewru laabi ɓ1. So lewru ena taaroo leydi, ummortoo ɗum ko bannge hirnaange faya bannge fuɗnaange. So a hooyniima jamma dow hoore ma, a ndaarii lewru ma a yiy e mayru diiwanuuji ɓurɗi laaɓde e diiwanuuji ɓurɗi ɓawlude ɓurɗi niɓɓiɗde, Hay so a alaa lonngorɗe. Diiwanuuji ɓurɗi jalbude ɗi, ko nokkuuji ɗi potaani tooweeki, ko nokkuuji kaaƴe, tule e caaɗli. Diiwanuuji ɓurɗi niɓɓiɗde ɗi, ɗesɗi ɓawlude ɗi, ko nokkuuji potɗi, ko wayi no ñaaruuje (ñaaruwal). To Lewru to, ena tawee toon gasɗe bayɗe no doorumaaji nii, saabii heen e gasɗe ko jangol koode ciirtatooɗe e dow lewru.
Ngannden ɗoo kadi, so wiyaama hoodere siirtiima, wonaa koode ɗe njiyaten e dow asamaan ɗe : ko annama ɗooɗe walla kaaƴe tawa ena njaha e nder weeyo hakkunde tagopeeje. Jooni noon ɗee geɗe so ndewii sara diiwaan leydi walla sara diiwaan lewru, leydi ndi walla lewru ndu fooɗat ɗum en haa yanndina ɗum e dow hoyre mum. So ɗoodde nde siirtiima, ardata ko e njaaweeki mawki, so nde naatii e weeyo leydi. Ko fayti e leydi, e nder kammu haa nde naatii e henndu weeyo leydi, nde fofoto e henndu weeyo ngo. Ko pofagol ngol waɗata nde huɓɓude, nde suma, cooyno-ɗen lewlewndu e dow asamaan, mbiyen hoodere siirtaama. Eɗen nganndi pofagol, ena suma ena wulna haa adda jeyngol. So a foflondirii juuɗe ma ɗiɗi, ma a tesko nguleeki majje. Huurnotooɓe jeeri so ngalaa jeyngol, so njiɗii mumaade, keewi ko foflondire gommɓe haa jeyngol huɓɓa. Hee e simmotooɓe, pofondirta ko kaaƴe haa keɓa jeyngol. So a felɓondirii doole kaaƴon e nder jamma, aɗa yiya jeyngol. Koode ciirtatooɗe keewaani yande e leydi tawa cumii haa laaɓi e nder weeyo.
Heen sahaaji noon, so tawii ko ɗe mawɗe, ɗe ngasataa sumde haa ɗe njana e leydi ɗe mbaɗa gasɗe no doorumaji nii. To lewru to noon, tawde henndu alaa toon, so hoodere siirtiima haa naatii e diiwaan lewru ndu, sumataa haa yana e lewru ndu, waɗa ɗoon gasɗe. Heen e gasɗe lewru noon, saabii ɗum en ko sahaa fof lewru ndu ena yerɓa, walla jeyle ena puccitoo e mayru, kono en mbaawaa yiyde ɗum e gite men ɓole. Ɗee jerɓanɗe e ɗe jeyle puccitooɗe, ena mbaɗa e dow tagofeere men Leydi ndi : e nder duunde men Afrika, jeyngol ena fuccitoo e kaaƴe Kameruun, e kaaƴe Burundi e kaƴe Ruwanndaa. Leydi ena heewi yerɓude Alaseri, ndi meeɗii yerɓude leydi Gine. Ndi ɓuri waawde yerɓude fof ko leydi Sappoŋ, kono e ndi yerɓa Amerik, Siin, Iiraan, Turki, sahaa fof e ndi yerɓa Orop. E dow tagofeere men nde, sahaa fof won ɗo ndi yerɓata, sahaa fof won ɗo jeyle puccittoo e kaaƴe. To Lewru-ne ko noon. Ko fayti e wulɓuuɓndi lewru, so tawii ko ñalawma, nguleeki ki ena yaha haa 117°, haa ɓura ndiyam pasɗam wulde. So tawii ko jamma, ɓuuɓol ena yaha haa usto 73° (-73°), haa ɓura ndiyam penndiɗam ɓuuɓde laabi 100 !
Henndu poofateendu woodaani dow leweru. Haayre ɓurnde toowɗe to lewru, tooweeki mum ko kilomeeteruuji 9. E leydi, haayre ɓurnde toowɗe ko km ɓ pawɗi meeteruuji ɓ4ɓ : nde wiyetee ko Ewerest, woni ko to keerol hakkunde leydi Nepal e leydi Tibet (Siin). Ko noon ne so neɗɗo dariima dow lewru, yiyrata leydi ena ummoo, ena daroo, walla ena yooloyoo. En kaaliino ko fayti e tagopeeje satonaange, ko fayti e ngoɗɗeeki hakkunde tagopeeje ɗe e naange, ko fayti e njuuteeki ñalawmaaji e dow tagopeeje, ko fayti e njuuteeki kitaale e dow majje, ko fayti e lebbi majje. Jooni ƴeewen fiyaaku tagopeeje, gila e tagoodi majje haa e weeyaango majje, ko nanndi e nguleeki walla ɓuuɓol e dow majje, keneeli, gaasuuji, duule e ko nanndi heen (ekn). Eɗen mbaawi siftin’ɗe heen walla ruttaade kadi e ngoɗɗeeki tagopeeje ɗe e naange nge, njuuteeki ñalawmaaji e njuuteeki duuɓi. Panndo ɗee tonngoode aroore Eɗen njokka yaltinde deftere nde musiɗɗo men Umar Abdalla Wele wallifii, yowitiinde e ganndal weeyo. Eɗen njaakorii maa ɗum ɓey dan yimɓe ganndal, hokka ɗum en ɓeydaaɗe faamde taariinde mum en, haa arti noon e “ luggeendi ” walla mbiyen “ niɓɓe kammu ” ekn
Ngal ɗoo natal hollata ko so neɗɗo dariima dow lewru, hol noo yiyrata leydi ina fuɗa, walla leydi ina daroo. No njiyraten lewru ena ummoo, walla ena daroo, walla ena yooloyoo, ko noon ne so neɗɗo dariima dow lewru, yiyrata leydi ena um moo, ena daroo, walla ena yooloyoo
Umar Abdalla Wele


