Deftere nde musiɗɗo men Umar Abdalla Wele wallifii, yowitiinde e ganndal weeyo, joofii ɗoo. Eɗen njaakorii ɗum ɓeydanii yimɓe ganndal, hokkii ɗum en ɓeydaade faamde taariindi mum en, haa artinoon e « luggeendi »walla mbiyen « nibɓe kammu » e kaawisaaji mum. Eɗen mbasiyoo banndiraaɓe men humpitiiɓe fannuuji ganndal goɗɗi nde ñemmbata Umar Abdalla Wele, mo njettaten kaaɗdi njettoor, sabu ɗee ɗoo golle paayodinde.
Fooyre Ɓamtaare : wasiyyaaji joofnirde deftere nde.
Haawnaaki tawa ko ɗo jeewte men ko fayti e weeyo e kuule asamaan joofata. Ko heddii ko noon, ɓuri heewde, ɓuri kadi jiiɓaade to woɗɗi, ɓuri kadi haawnaade. So Alla jaɓii, ma en ƴeew waɗade ɗum jeewte walla deftere. Ena heewi kadi ko heddii tawi yimɓе ngalanaa ɗum tawo ganndal, hee kadi e kaawisaaji yimɓe mberloto miijooji mumen tan, tawa aļaa to tuugnii.
Ko puɗɗi-ɗen haalde ko fayti e ganndal koode ; ko huunde woodnde, ko goonga tigi kono ena tiiɗi famnude yimɓe ɓe njanngaani e heen e geɗe kammu. (…) Oɗon nganndi neɗɗo ko mawni ko fof ko tiggu adorii, etee ko yawii yahdu ko fof, ko teettee o fuɗɗorii. Haawnaaki ko fayti e jangde ngal ɗo ganndal e mbinndiigu mum, ɗemngal men ngal ko tiggu tawo, etee ko teettee yahrata, hay so yimɓe fof ena nganndi ɗemngal men ngal ko nayewal. Heddii tan, ko eɗen poti jogaade himme e pellital, mbaɗen kala ko mbaaw-ɗen, kala ko njanngu-ɗon ko moƴƴi, mbaɗten ɗum e ɗemngal men ngal, haa ngittanen saakiraaɓe ɓe, banndiraaɓe ɓe, e koreeji ɗi fu, humanbinndaagal e majjere. Ko ɗum waɗi mboɗo noddi kala kattanɗo, yo werlo miijo mum ngam finndinde yimɓe, anndina ɗumen ko nganndaano, paamna ɗumen ko njiyaano. Gila e jom gannde ko fayti rajooji, ko fayti e margo tagoore winndere, ko fayti e « noddirɗe » (telefon) e « ordinateruuji » ko fayti marde dañal e ko nanndi safaara…
Safrooɓe Mawɓe (« doktorooɓe ») ena poti winndude e pulaar (fulfulde) ko fayti e ñabbuuli, ɓe nganndina en no ɗum reentortee, no safrirtee. Njangen etee woto paden haa tuubakooɓe njyta nde ndeften heen. Eɗen poti yiilaade no ɓe njiilartoo nii. Ɗum noon, ko adii fof, ko jannguɓe men ɓe poti hollude ɓe njanngaani ɓe, laawol. Ko kamɓe poti anndinde ɓe ko ɓe njanngi ko. Ɗum maa waaw feertinde gite maɓɓe haa ɓe mbaawa yiytude ko seernaaɓe mаɓɓе nganndunoo. Tuubakooɓe ɓe ko nii njahri yeeso. Ko neɗɗo anndi fof (tawi ena nafa) yo anndin. Kala ko nafataa (nguyka en, walla ko lorlata, en kaajaaka ɗum. En lorlii e aduna he sanne ! Foti nde lorluɓe njiytondira mballondira e dow jam ! Afriknaaɓe ena poti janngude ɗemɗe mumen.
Enen fulɓe eɗen poti janngude ɗemngal men ngal sabu e leƴƴi afrikaaɓe ɗi fof enen ɓuri saraade. Eɗen e ko foti e leyɗeele 20 e nder Afrika. Eɗen mbiya koye men “ haal pulaar en ” tee e Muritani, Senegaal e Maali. Eɗen mbiya koye men mbiyee « Falaata » to Caad, eɗen mbiyee « Fulaani » to Suudaan, eɗen mbiyee « Mborooroo » to Santrafik, Kono eɗen nganndi koye men ko en FULƁE. Alaa leñol ɓurngol leñol e aduna he. Yimɓe fu ko ƴiiƴam mboɗejam dogata e ɗaɗi mumen.
Njanngen ɗemngal men. Mbinnden kala ko njanngu-ɗen tawa ena nafa leñol men, ena nafa ɓіɓɓe yummiraaɓe men Afriknaaɓe, ena feertinina en, ena finndina en, ena adda yuurmeende hakkunde men, mbaɗen ɗum defte njanngen. Neɗɗo ko hay baɗte, kono e nder hay baɗte mo o woni oo, yo wood ko o firti. Heewɓe maayii, njejjitaama, ha e gooto haalataa haala mum. So wonii neɗɗo wontii ƴiye haala mum ena lutti haaleede, tawata ko o waɗiino golle mawɗe e nder nguurndam makko : golle mawɗe moƴƴe ɗe njejjitaake, walla golle bonɗe bonnude ciftorteeɗe.
Mbinnden gannde men, woto ngonen ɓellere gajjal. Woto maay-den e gannde men tawa en nganndinaani. Alla joomiraaɗo, soklaani gannde men saka eɗen nawana mo caggal maayde men. Ко ene heddiiɓe ɓe cokli gannde ɗee, sabu gannde ko e nguurndam kuutortee. Ganndal ɓurta faamaade e faameede ko tawi a ngal janngaa e ɗemngal ngal neɗɗo muyni ngal. “ Ɗemngal e hoyre mum muynetaake, ko kosam muynetee ko enndu musnetee, ɗemngal kañum janngete ”, ko nii Ceerno Murtuɗo wiyi, etee ko goonga ! Ɗemngal janngete, jannginee, janngiree.
Ko mbinndu-mi ɗo ena fayti e kaawisaaji kuule asamaan ko, njanngu-mi ɗum ko e ɗemngal Riis, caggal nde njanngu-mi ɗemngal Farayse haa keɓ-mi heen “Bak” hiiso. Ɗum ena finndina en tan, sinno tan njanngunoo-mi ɗum ko e ɗemngal fulfulde (pulaar), ko ndeen ɓuratnoo-mi faminde on fiyaaku geɗe ɗee. Kala janngoynooɗo Riis, janngiri toon ganndal mum ko e ɗemngal Riis. Aarabeeɓe, Espaañool en, yimɓe Amerik Latiin en, Portugeey en, ha e gooto huutoraaki toon ɗemngal mum ngam dañde toon ganndal. Gooto fof waɗi ko hitaande ena jannga Riis, caggal ɗum huutorii ɗemngal Riis haa dañi ganndal mum. Ko ɗum Waɗi, sinno janngunoo-mi ko e fulfulde (pulaar) haa ndañ-mi Bak, ɓeydoy-mi jangde to Riiss en, mbayat-mi tan ko no heddiiɓe ɓе nii : gooto fof ardi ko e ɗemngal mum, kono ko ɗemngal Riis janngiraа ! Tiiɗno-ɗen woto ceerten ko en gootum : Fuuta Tooro, Fuuta Jaloŋ, Maasina, Libotaako, Taawa, Sokoto, Gommbe, Jamaare, Aadamaawa, wiy, mbiy-mi , lay-mi, innu-mi, fof ko enen fuIɓe ngoni ɗoo.
TIIƊNO-ƊEN ! ! !
