Ngarten e ɗo jeya-ɗen ɗoo. Njeya-ɗen ko e nokku njiimaandi naange, sabu tagopeeje gonɗe e diiwaan naange ngee fof, taarotoo ko naange, njowitii ko e magge, no cofon ndewirta e gertogal nii, (tawa noon palpalnataa), ena mbaɗa yiloo banngoo ene taaroo kadi yumma mum en.
• So eɗen njiɗi hiisaade ngoɗɗeeki hakkunde tagopeeje e naange walla hakkunde tagopeeje ɗee e koye mumen, so ngoɗɗeeeki kii arii e ɓeteede, wonaa kilomeeteer ɓetirtee : ɓetirtee ko go’owel astoronomi (go’owel ganndal koode). Hol to ngel tuugnii? Ngel tuugnii ko e ngoɗɗeeki hakkunde naange e leydi. Ko kiin ngoɗɗeeki wiyaa go’o. 149 miloŋ pawɗo 597 ujunere fawi kadi 871 kilomeeteer (hedde 150 milioŋ), ko ɗum ɗo wiya go’o. Ɗee ɓetanɗe kuutortee ko e nder yuɓɓo naange, e nder jolɗe gonɗe hakkune naange e tagopeeje mum walla hakkunde tagopeeje ɗee. Eɗen nganndi so en jogiima jawdi keewndi ko nanndi e nayi e baali, so ɗi ɓurii teemedde, ena anoo wiyde “ jaarga kaari ena jogii teemedde tati walla teemedde joy nagge”; keew-ɗen ɓetirde ɗum ko “ sawru”. Yeru : mbiyen “ Arɗo Kaawel jogii ko cabbi joy”. Eɗen nganndi “ sawru” ko teemedere holsere (sawru =100 e nder limoore jawdi, so ɗi ɓurii teemedere). • So en payii e ngoɗɗeeki hakkunde koode walla ngoɗɗeeki hakkunde dente koode (hakkunde galaksiiji) huutortee ko go’owel goɗngel. Waɗi noon ko ngoɗɗeeki ki ena ɓurti e hakkillaaji, sabu so huunde ɓurii miliyaaruuji miliyaar, walla ɓurtii miliyaaruuji miliyaaruuji miliyaaruuji…. miliyaar, ɗum ena anii haalde kadi winndotaako alla e limoore nde mawnude (sabu heƴataa e hello ɗerewol, heƴataa nii e kaayiit). Hol ko huutortee ɗoo ? Huutortee ko daawal ngal annoore waɗata caggal nde ngal dogi hitaande (so mi waɗtii ɗum ɗoon e ɗoon e ɗemngal men, tuubakooɓe mbiyata ɗum ko “ hitaande annoore”. Kono so en njiɗii ɗum faamde, ko daawal ngal annoore waɗata caggal nde ngal ummii e nokku ɗo ngal yalti ɗoo, ko foti e hitaande a ngal doga (a ngal yaha). Njaaweeki annoore hiisaama ko ɓooyi. Ngal foti ko e 300 000 Kilomeeteer nder Leƴƴannde. Ɗum firti ko kala leƴƴannde, a ngal yaha 300 000 kilomeeteer. (En mbiyiino ko ɓenni koo, ɓooyaani ko wiyaa njaaweendi ndii ɓurii ɗoon, ena wona 312 000 km/leƴƴande.
Kono kuutoro-ɗen ko hiisanoo adan koo, hono 300 000 km/Leƴ) Jooni noon hojom, ko 60 leƴƴande. Ndeke e nder hojom fof, a ngal yaha ko foti e 60 X 300 000 km, wona 18 000 000 km. Waktu ko 60 hojom walla 3 600 leyannde ; ndeke e nder waktu fof, annoore ngal ena doga 3 600 X 300 000 km, ɗum wonata ko 1 080 000 000 km. So en ngoori nih, so en ndeentaaki, so en kiisoyiima ko ngal dogata e nder hitaande, tawi ɓetir-ɗen ɗum ko kilomeeteruuji, ɗum mettat haalde. Sabu ñalawma ko waktuuji 24, so en mbaɗii lewru 30 ñalawma caggal ɗum mba-ɗen hitaande ko lebbi sappo e ɗiɗi, ndeen ma en taw, e hitaande maa annoore dog daawal potngal e 1 080 000 000 X 24 X 30 X 12 = 1 080 000 000 X 8640 = 93 312 000 000 000 km. (Jiɗɗo fof yo e to janngude ɗum). Kiisi-ɗen ɗoo ko ngoɗɗeeki, walla daawal ngal annoore dogata e hitaande wootere.
Hakkunde koode noon, sahaa ngoɗɗeki kii ko miliyaruuji kitaale ko annoore dogata ! ! ! Ndeke hay ɓetirde ɗum ko annoore dogata e hitaande, ɓurata newaade e ɓetirde ɗum e kilomeeteruuji.
Koɗ-ɗen ko e adunaaji naat-naatondirɗi : ɓurɗi famɗude e nder pamari, pamari e nder tokoosi, tokoosi e nder mawɗi, mawɗi e nder ɓurɗi mawnude. Ko Geno tan takɗo ɗum o anndi to ɗum haaɗoyi e mawneeki, ko kanko kadi anndi to koosi ɗii to kaaɗoyi e famɗeende. Ko kanko tan anndi ko fayti e juutɗe balɗe (juutɗe goodgol), hol ko ɓuri heen famɗude goodgol, e hol ko ɓuri heen juutɗe ngonka. Neɗɗo no Neɗɗo noon, won ko Geno hokki ɗum : waawde miijaade ɗum. Ko kanko tan kadi anndi so o hokkii geɗe goɗɗe ɗee, waawde miijaade, ko kanko andi ko cikkaten miijotaako ko, so ena miijoo, walla alaa. Enen, mbaaw-ɗen tan ko taƴde, tuugno-ɗen e hakke ganndal men, mbiyen ɗum ko ni foti wayde, ko nii foti wonde. Kono ganndal timmungal, ko kaanko tan jogii.
Umar Abdalla Wele Haa tonngooɗe aroore njokken e “ ɓeto ngoɗɗeeki mawki”
