- Nande 6 mee 2009, depiteeji Afrik Worgo toɗɗiima hooreejo Afrik worgo keso, oon woni biyeteeɗo Jacob Zumа. Kanko woni hooreejo nayaɓo, gila leydi ndi yalti e laamaandi paltoor. Tawi yahiino haa hoowɓe alkkiti wonde o waawia yottaade ɗo, nde tawnoo, e laamu Tabo Mbeki, ko o tuumanоoɗо mоddude e njeenaari. Ko ɗuum rewi woppaani haa yooɓi laamu Mbeki e hoore mum, Motlante lomtii ɗum e mudda, hade oo ɗoo ñalawma.
Zuma filaama ñalnde aset 9 meе 2009 to Peretoriyaa ɗo, laamorgo leydi ndi. Zuma, nde fillaa hooreejo leydi nde, huniima ɗooftaade aadaa beldital mo Nelson Manndelaa naatni e jikkuuji Afrik worgo. O huniima “ reende ɓiɗɓe leydi ndi e semmbinde ɗooftaare hakkeeji maɓɓe”. Jacob Zuma, jibinaa ko ñalnde 12 abrill 1942. O jeyaa ko e leñol biyeteengol Zulu. Ko o tergal heerto ANC ngo o arditii e hitaande 2007, o lomtii Tabo Mbekki. O wonii cukko hooreejo leydi tuggi abrill 1999 haa suwee 2005. Jacob Zuma ko gorko cuusɗo, o haɓii ko juuti e laamu apartaayd. Ɗum addani mo dummbideede e Mandelaa fotde duuɓi 10, to duunde darjunde wiyeteende Robben Island. Ko o neɗɗo lolluɗo e nder ANC. Jiknaaɓe makko ko waasɓe ngonnoo. Ko ɗum tagi, ko ɓuri heewde e cukaagu makko o waɗi ɗum ko e ngaynaaka nayi. Ko ɗum jeyi sabaabu o naataani ekkol. Baaba makko ko alkaati wonnoo, sarŋkii tawi omo yahra e duuɓi tati fat. Yumma makko winndotono e nder galleeji tuubakooɓe.
Coftal makko e jaambaraagal makko ngaddani mo heɓde ɗo o heɓi hannde ɗo, o kaaɗtudi daraja politik e renndo, so ardaade leydi ɓurndi doolnude e nder Afrik. O naati ANC ko e hitaande 1959. Caggal nde ANC haɗaa e leydi ndi e hitaande 1960, o angisi e konu mum e hitaande 1962. E oon sahaa ko o gorko jom semmbe, mo janngaani no feewi, kono ko jaambaaro, ƴoƴɗо.
E hitaande 1963 o hallinaa tafde njuɓɓudi cuuɗindi e diwaan “ Natal ”, kono o jaggidaa e 20 woɗɓe e nder diwaan “Transwaal ”.О takkaa moojobere yiɗde liɓde laamu, o ñaawanaa kasoo duuɓi 10. O neldaa to dummbirdu duunde Robben Island, o tawi toon Manndelaa, cokaaɗo toon kasoo kaaɗdi nguurndam, sabu mum yooɓtoreede ko o yooɓtoraa ko. Ko e oon kasoo, be o sokdanoo toon, wayɓe no Govan Mbeki, Jacob Zuma ekkii tarde e winndude e naatde e jeewte gostondire mijooji. O wellitaa e hitaande 1973, o wiyi omo ummitina ANC e nder diwaan Natal o. O naatti e suuɗaare, polis Apartaay woni kadi e yiylaade nanngude mo. Nii woni o yalti leydi ndii e hitaande 1975. o fayi Swaziland caggal ɗum o heɓoyi Mosammbik, tawi heɓii jeytare mum, o daranii yuɓɓinde e wallitde mooliiɓe caggal murto Soweto e hitaande 1976. E hitaande 1977 o woni tergal Goomu Ciynoowu Ngenndiyankeewu ANC, cukko hooreejo catal ANC to Mosammbik hade makko waɗeede hooreejo ngaal catal e hitaande 1984. Kono, caggal nanondiral Nkomati hakkunde Afrik Worgo e Mosammbik, wonti alaa e sago o yalta ndiin leydi. Nii woni o fayti to ardorde ANC to Lusaka, leydi Sammbi (Zambie), o ardinaа toon sarwisaaji ñukkindo (services de renseignements), o jeytoraa e yuɓɓinɓe konu ANC. E oo ɗoo sahaa ko o tergal Diso politik e Diiso konu ANC.
Caggal nde guwarnama Frederik de Klerk heptini ANC e hitaande 1990, O hooti Afrik worgo (omo jeyaa e ardiɓe mum idiiɓe artude), ngam fuɗɗaade kaaldigal. E hitaande 1991, Manndelaa ɗaɓɓi nde o waɗetee cukko koolaaɗo kuuɓal kuftodinɗo ANC. O halfinaa toppitaade gartugol mooliibe e soldeteeɓe. O waɗi golle makko ceedtinde, moƴƴe, so jeyeede e ñifɓe kareeli nder barondiral hakkunde ɓiɗɓe yumma, hakkunde yimɓe ANC e Zulu en jeyaaɓe e fedde Inkata mo Mangosutu Butelesi, to diwaan Natal. E woote gadane, belitaaɗe abril 1994, о woni kanndidaa parti makko ngam wonde hoorecjo jaagorɗe diiwaan KwaZulu-Natal, kono ko Inkata fooli toon. Kono o toɗɗaa yo o won tergal Goomu ciynoowu geɗe faggudu kam e banngagol, e nder guwamama oon diwaan.
E desammbar 1994, o waɗaa mawɗо Arɗorde ngenndiire ANC. Ni woni o wonti tataɓo, caggal Manndelaa e Tabo Mbeki, he njuɓɓudi dowla o. E hitaande 1997 o toɗɗaa cukko hooreejo ANC. Tabo Mbeki suɓii mo yo o sukku ɗum e hitaande 1999, caggal nde Butelesi salii. O walliti Mbeki, e rewrude e mooɓondiral senndikaaji biyeteengal Cosatu (Kosatu) kam e parti kominist (SACP) leydi ndii. Kanko e Yoweri Museweni mo Uganndaa ɓe ndogi e maslahaa, mbele jam ina arta hakkunde Hutu en e Tutsi en to Burunndi. E lewru mee 2003, porkireer leydi ndi wiyi wonde heɓii geɗe tuumooje Zuma “mbuuñaari ” e “ ɓurtingol mbaawka ”. O ɓoccitii e ɗuum sibu oon wattini ko woppude oon tumamuya sabu ŋakkeende dalillaaji. Ni woni kanko e Mbeki fof ɓe toɗɗitaa o hitaande 2004. Ñalnde 2 suwee 2005, caggal lebbi jeeɗiɗi ñaawoore, Schabir Shalk, naawaa kasoo duuɓi 15 sabu mum tottude Zuma 160 000 oroo (63 millyon ugiyya), hakkunde 1995 е 2001 e sabu kadi yooɓtoreede termondirde e sosiyatee jeeyooɓe njogitaaje biyeteeɗo Thint, njeenaari potnoondi totteede Zuma. Ñalnde 14 suwee 2005 Tabo Mbeki itti Zuma cukko hooroejo. Balɗe 6 pawtii heen Zuma takkaa muuɗneede. Galle makko wicitaa laabi keewɗi, ɗum jibini luural e nder ANC. Fedde sukaaɓe ANC kam e parti kominist e COSATU mbiyi wonde ñaawoore ndee e polis oo ko wuurtaaɓe e Zuma, ɓe mbiyi yo ɗum nattu walla ɓe mbaɗa gerooji. Ko ɗo Tabo Mbeki waɗti ñiŋeede e peeñcu. Ñalnde 11 oktoobar 2005, Zuma ñaawaa to tirbinaal Durban, kono ñaawoore nde yowaa haa 12 noowambar 2005, ha ɓe ɓeyda anketaaji maɓɓe. Ko ndeen Zuma wiyi : “mi meeɗaa sikkude wonde, ndee ɗoo wellitaare nde kaɓanii-mi, maa waytu he am no ngonka ngonnoo-mi e sahaa nde Apartaayd haɓootoo mi nde”. Ñalnde 20 settammbar 2006, woodi ñaawirde waggini goppugol geɗe Zuma yooɓtoraa ɗee. Kono ɗum haɗaani mo deɓde yoooɓtoreede mbuuñaari kadi e desammbar 2007.
Ñalnde 12 settaambar 2008, ñaawoore nde woppaa, sabu, e mijo ñaawoowo о, Zuma yooɓtoraa ko geɗe politik. Ñalnde 12 saawiyee 2099, hafeere nde ummitinaa kadi. Kono ɓe mbattini ko woppude. Caggаl ɗuum ANC felliti rokkitde Zuma palaas mum cukko hooreejo. Ɗumɗoo jiidaa e geɗe goɗɗe ɗe o takkanoo e hitaande 2005, wiyeede mo o yanii e debbo gonduɗo e sidaa. Kono caggal ñaawoore o laaɓɓinaa heen e hitaande 2006. E nder oo pilaa mbeñaa fof, Zuma ina heddi wonde cukko hooreejo ANC. Zuma, sabu mum wonde yaakaare waasɓe, heɓi keeweendi daaɗe e woote gardagol ANC e mooɓondiral parti o, ñalnde 18 desammbar. Ko ndeen kanko ne o fewjani Tabo Mbekki, haa yandinaa. Kono eɗen mbaawi wiyde “ ko jooni njoftligu makko timmi”.
Bookara A. Bah
Yooginde : wikipedia
