dimanche, janvier 18, 2026
Google search engine
JaɓɓordePinal« JASPORA » FULƁE MBAYDIIJI CEERTUƊI UUJOOJI FULƁE

« JASPORA » FULƁE MBAYDIIJI CEERTUƊI UUJOOJI FULƁE

Kuɗol Aamadu Malal GEY

1.           Naatirdi

Yeewtude ko  fayti  e  « jasporaa »  (caragol nder winndere)  Fulɓe  nder  tan  hojomaaji 20 wonaa ko weeɓi. Maa en eto seerndude mbaydiiji uujooji Fulɓe,  cifo-ɗen kuccanɗi majji, njaltinen  caɗe  jowitiiɗe heen . E   wattan,  maa   en   eto  firde batte  to  bannge  faggudu, to pinal e to bannge  renndo,  uujooji  ɗi  njogii e renndooji iwdi maɓɓe.

Ngam yiɗde haa  paamondiren e haala, ina  moƴƴa  kawren e miijo no Fulɓe njiyri uujooji e fergooji.

Eɗen  kawri  fergo  firata  ko dillere  yimɓe ummiiɓe  e  nokku mum en, koɗoyi nokku goɗɗo. To ganndal  neho-jawdi, ɗum  firata  ko  nde kullon uujata ngam yahde to mbaawata jibinoyde, maa  dañde  ko  ñaami  e  ko njari. Fulɓe noon ndenndini ko ɗee geɗe ɗiɗi fof, yimɓe e jawdi.

To  bannge  daartol,  « jasporaa »  firata  ko  caragol ɓesngu Yahuud’en nder winndere adii-daartol ngam dogde caɗeelɗ Firawna’en pawnoo e maɓɓe. Nde konngol  ngol yaaji,  ngol  firata  e  raɓɓiɗinaare  ko  caraagol  ɓesngu  yimɓe nder winndere.

Gila  dawaa  dawi,  Fulɓe  ko  durnooɓe  tan. So  aɓe  uuja maa  aɓe pera, ko galle fof maa leñol fof yahata, ɓe  njiyloyoo  ñaamirɗe  jawdi,  e  ndiyam, e  ɗo mbuubon  mbonkon e nayi ngalaa. Keeri  laamateeɗi  gadani  e  dowlaaji kesi ngoƴaano ɓe.

Ndeke ferde jeyaa ko e pinal Fulɓe. Ko ɗum tagi ɓe saraade nder Afirik, kono nokku  heen fof mo ɓe ngari, ko ɓe seeɗa, ɗum tagata ɓe heewde jaggireede  ko  ɓe « hoɗɓe » ɓe njeyaaka e leydi.

2.           Yaakaare iwdi Fulɓe

« Fulɓe » woni helmere toɗɗotoonde leñol yimɓe nehooɓe jawdi, mbiyata koye mum en. « Pullo » woni teelo  « Fulɓe ».  Ɗum firata so  en  pawiima e  ɗaɗol celluka helmere nde, « ful »  ko  huunde hesere, sosaande.  Ko heen konngol « pul » seekaa (ina hesɗi pul). Hoɗdiiɓe Fulɓe hawasankooɓe , e aarabeeɓe, e haalooɓe engele, mbiyata ɓe ko « Fulaani ».  Manndinkooɓe  Senegammbi mbiyata ɓe ko « Fula ».  Safalɓe  Muritani  mbiyata  ɓe  ko « Takariir » (hoɗɓe Tekuruur). Aɓe mbiyee kadi  « Haalpulaar’en »  (haalooɓe  ɗemngal pulaar) to worgo Muritani e to rewo Senegaal (Fuuta Tooro), to diiwaan Ñooro nder leydi Mali e to leydu Gine mo Konaakiri.

Ɗemngal  Fulɓe, « pulaar »  maa  « fulfulde » e  hoore mum ina heewi kam ne no  innirtee,  fawaade  e  nokku  mo  ɓe  koɗi.  Haalooɓe  ɗemngal  engele  toGammbi, to  Siyera  Lewon  e  to  Niijeriya,  keewi  wiyde  ngal  ko  « fula ». ToMaasina  nder  Mali,  to  Niijeer, to  Cad, to  Kamruun,  ngal  heewi wiyeede ko« fulfulde ».  Angal  darjiri   « pulaar »  to Muritani,  to  Senegaal,  to  Mali,  to  Gine, to Burkina Faso.

Ɗemngal pulaar/fulfulde ɓooyii janngeede.  Ngal  ɓamii  winndeede gila e nder teeminannde 18ɓiire.  Ɗum  telɓi  nde  koloñaal naati  diiwaan o.   E oon  tuma, seernaaɓe  e  ɗemngal  arab  ina  mbinndatnoo  ɗemngal  ngal  e  huutoraade alkule arab, ɗum woni « Abajada Ajami». Ko e hitaande 1966, fedde UNESCO toɗɗii e kuuɓal «Alkule Bamako»  wonan’de  ɗemɗe  Afirik ɗee kala.  Ko  ɗee  «Alkule Bamako» kuutortee hannde nder leyɗe ɗo pulaar/fulfulde haalatee.

Denndaangal limere Fulɓe ina millee hakkunde Miliyoŋaaji 6 haa 19. Baŋ-yoo-baŋ e nder  jookli  Afirik,  ngonka  maɓɓe  e  darnde maɓɓe e sifaa maɓɓe ina waylodoo e nokku mo ɓe koɗi. Ina jeyaa e ɗo wiɗtooɓe Fulɓe kawri to bannge iwde  mum  en :  ko  ɓe  leñol  durnooɓe   jawdi  (teeŋti  e  nayi)  ummiiɓe  e   « semit’en »  gile  e  adii-daartol  jeereende  Sahara  hedde duuɓi 1800 ko adii jibineede Iisaa (A.J.I).  Ngol  leñol  adorii  ferde ko ummaade fuɗnaange-rewo feewde hirnannge, ɓe ndewi Tiripoliteen,  ɓe  taƴti  jeereende Sahara. Caggal ɗuum ɓe takkii maaje Senegaal e Joliba (Nijeer) aɓe  ɗaɓɓoya  nguura  jawdi  maɓɓe, haa ɓe njettoyii saraaji Weendu Cad, fayi  Adamawa (rewo Kamruun) haa e nder Darfuur.

E  wiyde  ɓee  wiɗtooɓe, Fulɓe  ko  e dental  hakkunde  « semit’en »  e  leñƴi ɓaleeɓe gila yonta Misira gadano, refti heen ko Berbeer’en e ɓaleeɓe Tekuruur gila yonta Nammandiiru.  Hade  maɓɓe  ferande  fuɗnaange, Fulɓe njillondiri e leñƴi Sooninkooɓe ɓe laamaandi Wagadu, e Wolof’en e Seereraaɓe.

3.           Wertaango koɗki Fulɓe

Wertaango koɗki Fulɓe ina jeyaa e ɓurɗi yaajde. Ɗemngal maɓɓe ɓuri ɗemɗe Afirik  ɗee  fof  yaajde wertaango hay sinno  ngal  ɓuraani  heewde  haalooɓe. Haalooɓe fulfulde/pulaar  ina  millee  e  miliyoŋaaji 15,  e  fawaade  e yuurnito BREDA waɗi e hitaande 1985. So ɗemɗe Afirik ɗee fof njoƴƴinaama, ko ngal nayaɓal caggal Hawsa e Kiswahili (miliyoŋaaji 40 haalooɓe gootal heen fof), e Yoruba (miliyoŋaaji 20,5 kaaloowo).

Ɗo ɓuri teskin’de ɗo  pulaar/fulfulde  haalatee ko leyɗe Saahal, gila Muritani e Senegaal  haa  Suudaan  e Somali. Ɗum  firti  ko  nder  jeejegol  Saahal, gila  maayo Fiiltiingo Atalantik haa Maayo (Geej) Woɗeewo, ɗo  ndiyam  mbelɗam  tawatee, ɗo heewi huɗo moƴƴo e jawdi, ɗo mbuubon mbonkon e nayi ngalaa. Ko ɗum tagi  ganndo  mawɗo,  taani  men  Aamdu  Hampaate  Bah  siforaade « …ɓee yahooɓe ɓe tampataa, ummiiɓe  ɗo  hay gooto  anndaa,  ardiiɓe cefe mum en nayi, fay ɓe ɗo hay gooto annda  ina  niyloyoo ndiyam, e  huɗo e ɗo mbuubon ngalaa ! ».

LeyɗeHaalooɓeNgonkaJaŋde
Beneŋ217.000Jaajngal 
Burkina Faso444.000JaajngalWiɗto
Kamruun1.200.000JaajngalWiɗto
SantarafirikNokkuwal/galleeji 
Gambi114.000JaajngalJaŋde arwaniire
Gaana25.000Nokkuwal/galleeji 
Gine Bisaaw108.000Nokkuwal/galleejiWiɗto
Gine Konakiri2.120.000JaajngalJaŋde arwaniire/Wiɗto
Mali1.918.000JaajngalPelle / Wiɗto
Muritani308.000JaajngalArwaniire / Pelle / Wiɗto
Nijeer482.000JaajngalArwaniire / Wiɗto
Nijeriya4.120.000JaajngalƊiɗmere / Wiɗto
Senegaal1.236.000JaajngalHumpito / Pelle / Wiɗto
Siyera Lewone63.000Nokkuwal/galleeji 
SomaliNokkuwal/galleeji 
SudaanNokkuwal/galleeji 
CadNokkuwal/galleejiWiɗto
Togo21.000Nokkuwal/galleeji 

Ɗemngal  fulfulde / pulaar  ko  ɗemngal  renndo  to  Muritani, to  Senegaal, to  Gammbi, to Gine Konakiri,  to  Mali, to  Burkina  Faso, to  Niijeer, to  Benin, to Niijeriya,  to  Kamruun.  Angal  haalee  nder leyɗe goɗɗe nder nokuuji keniiɗe  maa nder galleeji tan (ƴeewee alluwal dow ɗoon ngal).

No  wertaango  ɗemngal  fulfulde/pulaar wayi nih yaajde, ko noon pulfule ɗee mbayi heewde, ɗe caɗtinaani ngal, kono ɓeydi ko alɗin’de ngal. Eɗen mbaawi tonngude peƴte ɗiɗi pulfule  : Pulfule  Hirnaange e  Pulfule Fuɗnaange.  Pulal heen fof ina soomi nder mum pulfule  ɗe  ngaddiin mum en fawii e koɗki mum en. Mo fulfulde/pulaar wonaa ɗemngal  mum neeniwal (muynangal), waawataa seerndude ɗe.

Ko ɗee Pulfule fof ndenti ngoni ɗemngal pulaar, maa fulfulde. Ko ɗe ɗemgnal gootal ngati aɗe nanondira e ko ɓuri heewde.  Alaa  heen ɓurngal keddiiɗe ɗe, so wonaa to keeweendi haalooɓe.  Hannde o, wiɗtooji  ina  mbaɗee, mo woni kala e pulfulal  ngal  haalata  ngal,  ko adii nde kawraten e pulfulal  coñce ngal  yimɓe fof potata huutoraade.

Natal  timmitoore 1  ngal, ina  holla  no  Fulɓe  carorii nder duunde Afirik. Nataltimmitoore 2  ngal  eyɓinta  ko  caragol ɗemngal pulaar. Pulfule goɗɗe ina cariinder duuɗe jookiiɗe haa fulɓe puɗɗii  naattude e leñƴi koɗdiiɗi. Ko hono noon pulfule  nder  Denndi  (rewo lesdi Beneŋ)  e  pulfule  rewo  lesdi  Santarafirik. Ɗemɗe koɗdiiɗe mbaylii  kelmeendi  maɓɓe alɗiri heen, kono  kadi ɗum wayli doosɗe celluka maɓɓe.

Ngam yerondirde ɗemɗe Afirik, BREDA winndii won’de   « ɗemɗe 23 ko ɗemɗe jaajɗe nder lesɗe ɗiɗi haa ko ɓuri. Ɗemngal fulfulde ina yaaji nder lesɗe sappo (10), kiswahili  yaaji  ko  nder  lesɗe  jeegom (6),  mandinka  ne ko nder lesɗe jeegom (6). Ɗemɗe noogaas (20) keddiiɗe ɗe njaaji tan ko nder lesɗe nay (4) ».

4.           Mbaydiiji fergooji Fulɓe

Uujooji  maa  fergooji  njeyaa  ko  e  pinal  Fulɓe,  pulaagu pawiingu e kaataneTeddungal – Ganndal – Dañal.  So  suka  Pullo  yiɗii  yettaade  ɗee  kaatane, alaa-e-sago  o  yiyloyoo  ɗum  nder  lesɗe  goɗɗe.  So  suka  Pullo  fuɗɗiima   naatan’de cagataagal  mum  tan, muuyete yiyde  aduna.  E  nder pinal Fulɓe, Ñalli wuro wonaa neɗɗo teddinteeɗo.

Pullo ina haɓɓii e jawdi mum, ina waɗɗii mo anndude ndi, o faama kala maale kalhaldi  maa  kuunaali  yummaawe  nayi.  Reenata  ngal  ganndal  ko  mawɗoganndiraaɗo  « Arɗo »,  ganndal  keɓangal  e  ɗanle.  Ɗum  tagi,  ɗannanaadeganndal ko huunde waɗɗiinde kala ɓiyɗo Pullo.

Nguurndam Pullo fof fawii ko e Pulaagu mum. Ko ardii fof, Pulaagu ko darnde hollitoore sifaa Pullo,  sifaa  taƴtoowo  keeri  lesɗe  e  mbayligaaji nguurndam makko. Eɗen mbaawi wiyde Pulaagu ko nehsu nehooɓe jawdi. Pulaagu noddi ko jikku,  noddi  ko  muñal,  ballowal  roondaade  kala  caɗeele  keptotooɗe.   Pulaagu noddi kadi ko salaade semteende, won’de jankiniiɗo teddinoowo hay gaño mum.  Pulaagu  noddi  e  wattan  ko  hakkille,  deentotooɗo,  jamyamo, moƴƴo, jaajɗo. Oo  jikku waɗi  Pullo jaggireede neɗɗo nuggaro, mo heewani hollirde ko woni e ɓernde mum.

Ndeke  noon  ko  oo  jikku  yalti  e  kaatane  Teddungal  e  Ganndal  e  Dañal. Reenata  « Teddungal »  e  « Ganndal »  ko  « Dañal ».  Pullo  mo  alaa jawdi, pulaagu  mum  ina  ŋakki.  Pullo  ko  neɗɗo mo yiɗaa fawaade e yimɓe woɗɓe, hay ko fayti e nguura mum.

Yoorooji  jolɗi  tuggi  kitaale 1970,  kam  e caɗeele  kuule ndernderi lesɗe uujo, addani  nguurndam  Fulɓe  waylaade.  Ɓe ngonti diiƴɓe nder gure, kono ɗum ittaani muuyaaɗe maɓɓe yiɗde ɗannaade.

5.           Kucce fergooji Fulɓe

En njiyii uujooji Fulɓe pawii ko e ñamru jawɗeele maɓɓe. Ko Arɗo yamirta nde eggatee e to tiindatee. Ko  e  oo  yah-ngartaa  Fulɓe carii nder jeejegol Saahal fof, gila Fiiltiingo Atalantik haa Geej Boɗeejo.

Fergo Fulɓe ɓurngo  teskin’de  wattano,  joli ko hakkunde teeminanɗe 16ɓiire  e 20siire.  Diine   lislaam  addani  Fulɓe  diƴde  e nder  gure  cahe.  Ɓe  ndaranii  yaajnude  diine  Lislaam  nder  kareeli Jihaadi. Ɗum jibini laamateeɗi  kesi ko wayi  no  dowla  Diina  mo  Usmaan  Dan  Foodiyo  to  rewo  Niijeriya,  dowla Laamiiɗo  to  rewo Kamruun, laamaandi Maasina e laamaandi Tekuruurnaaɓe to Hamdallaay nder leydi Mali, dowlaaji Almameeɓe to Fuuta Jaloŋ e to  Fuuta Tooro, dowlaaji lismeeji to Gaabu, e ko nanndi heen (ekn).

Kalifaandi kolñaal ari. Jeytaare refti heen. Ɗum jibini fergooji kesi. Fullo  nattii yiylaade ɗo jawɗeele mum ndañi ko ñaami. E nder kitaale 1970,  durnatnooɓe mbaɗtii sooraade « leyɗeele dunli » kam duuɗe keddiiɗe, ko jiydaa e Afirik tan.

Hannde  o, Fulɓe ina  tawee e nder winndere hee kala, aɓe njiyloyoo ganndal maa dañal. Ɗum jibini « feranɓe faggudu » kam e « feranɓe ganndal ». Fulɓe ɓe ɗii mbaydiiji ɗiɗi uujooji ina tawee nder Afirik,e  nder Orop e nder Amerik e nder Asi.

5.1.       Nder lesɗe Afirik

Nder Afirik Hakkundeejo, Fulɓe ummiiɓe Afirik Hirnaange ina tawee :

  • to Gabon haa teeŋti e wuro Liberiwiil kam e Poor Sentiiy
  • to Kamruun, haa teeŋti e sahre Duwala
  • to Santaarafirik, haa teeŋti e cahe Banngi, e Buwaar, e Karno, e Berberati
  • to Konngo, haa teeŋti e Barasawiil e Ponte Nuwaar
  • to Konngo RDC, haa teeŋti Kinshasa.

Fulɓe ummiiɓe Afirik Hirnaange wonɓe e leyɗeele, ɓuri daranaade ko njeeygu e njulaagu kaŋŋe. Kamɓe e koye maɓɓe aɓe ngasoya kaŋŋe, so ɗum alaa ɓe ngona hakkunde asooɓe e soodooɓe jooɗiiɓe Afirik Worgo e Belsik.

Aɓe  njokkondiri  hakkunde  maɓɓe  nder  pelle  « jokkere enɗam »,  ballooje  yimɓe sokluɓe : ñawɓe maa ɓe caɗeele keɓtii, hoɗɓe arɓe, ekn… Yeru Fulɓe Gabon  ummiiɓe  Mali e  Gine  e  Muritani e Senegaal, ko yeru ceedtinɗo. Aɓe keewi  bismaade  naalankooɓe  Fulɓe  ngam wuurtin’de pinal maɓɓe e coñce maɓɓe.

5.2.       Nder lesɗe arabeeɓe e ɗe Asi

Naatde ɓe law e diine Lislaam addani Fulɓe jotondirde law e lesɗe Aarabeeɓe, teeŋti  e  leydi  Misira, ɓe  njahi  toon  janngoyde maa jannginoyde. Hannde o, Fulɓe  ina  toon  njanngina  nder  duɗe  toowɗe  bayɗe  no Al-Aɗhaar to sahre Misira (Al-Ŋaahira),  kam e duɗe  diine  lislaam goɗɗe  to Riyaad e to Makka. Ndeke ɗo ko « feranɓe ganndal ».

To lesdi Libi  e  to  lesɗe  Toggere  (Golfe), Fulɓe toon ko  «feranɓe faggudu» doganɓe « petrodollaar ». Ɓe gollaade ko e ko wayi no « polis » e «duwaan», aɓe ngona kadi gollooɓe nder galleeji. Woɗɓe ngontii toon julaaɓe.

Aɓe  ndenti  ɗoo  kadi  nder  pelle  pine e jokkere enɗam. Yeru mum ko Fedde Jaŋde e Pinal to lesdi Koweyti.

To Asi hirnaange-worgo, Fulɓe toon njahri ko njulaagu e jaŋde. Ɓe ɓuri hirjude ko to lesdi Maleesi e to Indoneesi. To  Maleesi,  ɓe cosii toon fedde ina wiyee Fedde Jokkere Enɗam.

5.3.       Nder lesɗe Orop e ɗe Amerika

Ɗannagol feewde leyɗeele Orop fuɗɗii ko nde kalifaandi maɓɓe e lesɗe natti. Janngooɓe Fulɓe ɗannanii leydi Farayse  e  Purtogaal e  Engele. Lesɗe Afirik biyetenenooɗe ngenndiyankooje ko wayi  no  Mali  e  Gine  Konaakiri  e  Gine  Bisaaw neldi janngooɓe nder lesɗeele Orop Fuɗnaange, hono URSS, Poloñ, Rumaani e RDA, ekn…

Nde ɓalal Berlin yani, winndere wonti  senngo  wooto,  adunayankeewal  kalal geɗe karallaagal  e  faggudu udditi  dame  lesɗeele hoore-jawdiije, ko wayi  no USA e Kanada. Hannde o, annduɓe mawɓe Fulɓe ina njannga ina njanngina nder duɗe maɓɓe toowɗe.

Ina  toon  «feranɓe ganndal»  e  « feranɓe dañal ». Nguurndam  maɓɓe  toon seertaani e ferɓe  woɗɓe  wonɓe toon,  woni  heen wontuɓe gollotooɓe katpat ɓe ƴiiƴam mum em siiɓatee.

Aɓe  ndenti  e  nder  pelle  pine  e  jokkere enɗam, e pelle ɓamtaare jowitiiɗe e jiyduɓe  gure  maa  diiwanuuji.  Ina  e  ɗee  pelle  Kawtal Janngooɓe pulaar e winndere, e  ko  ɓooyaani,  catal  Orop  Tabital Pulaagu International  to sahre Paris.

Kono, ɗee  lesɗe  ñiiɓnii  kuule  kese paytuɗe e uujooɓe. Ɗum tagi ɓe waɗtude feran’de Kanada e USA. To  lesɗe Amerik, Fulɓe njeytoraama e duɗe toowɗe, e  duɗe  wiɗtoooji  e muulngo  defte.  E hitaande  2000,  Pullo  Muritaninaajo wallifiima saggitorde Pulaar-Engele. O  wiyatee ko Mammadu Ñaŋ, yeru potɗo ñemmbeede.

6.           Batte fergooji Fulɓe

Fergooji  Fulɓe  hannde noon ina njogii batte teskinɗe  nder  lesɗeele  maɓɓe. Yo won ko « feranɓe faggudu » maa ko « feranɓe ganndal ». Kamɓe fof ko ɓe ɗanniiɓe, wiyaa ɓe ngontii « jaspora ».

6.1.       Batte maɓɓe to faggudu

E  kuuɓal, ɗanniiɓe  ina  ngadda  balle  teskinngal  e  booñuuji  leyɗe Saahal. Ngalu ceede  ɓe  ngaddanta  lesɗe  maɓɓe  ummoraade e lesɗe ɓe uujani ina keewi faayiida, ko miliyoŋaaji-miliyoŋaaji.

Ɗanniiɓe  alɗuɓe  nder  leyɗe  goɗɗe  keewi  rufde ngalu mum en ko e mahdi, maa ko fayti e «otelaaji»,  e  golle  mawɗe  ko  wayi  no mahde «gudoroŋaaji» laabi, kuɓeeje mawɗe, ekn…

Dente  maɓɓe  e  pelle  maɓɓe  keewi  jogaade  ko  mbaydi  jiyduɓe gure maa diiwaan.  Ɓee wiyateeɓe «jaspora»  ina ngadda ceede  e  rewrude  tuugnorɗe lelnaaɗe. Sahaaji, ko e ñaagunde ɓe njettinaa, ko wayi no :

  • soodde kaɓirɗe janngirɗe sukaaɓe
  • mahde cafrirɗe, uddooji…
  • mahde maa mahtaade jumaaji, laabi…
  • soodde « lehe-naange » gaddooje yiite
  • siynude eɓɓaaɗe gaddugol ndiyam mbelɗam e yiite nder gure ladde
  • reende sato…

6.2.       Batte maɓɓe to renndo e to pinal

Golle  mawɗe  ciyneteeɗe  nder lesɗe ɗanniiɓe ina noddi ɓe tigi. Yeru mum ko uddooji  Manantali  e  Jamaa  dow  maayo Senegaal. Ɗii uddooji maa ngaddu, puɗɗiima addude  mbayligaaji  nder  nguurndam ɓesnguuji daande maayo (ko fayti  e  jey-kolaaɗe,  to  cellal  ɓesnguuji,  ekn.).  Ɓe  puɗɗiima  gila  ko ɓooyi yuɓɓude nder dente ngam teskaade ko ɗii uddooji ngaddanta ɓe.

E  fawaade e gure, maa diiwanuuji, maa leñƴi…, ɗanniiɓe ina mballa ɗanniiɓe woɗɓe hesɓe arɓe tawi ɓe :

  • nder  leyɗeele  Afirik Hakkundeejo, so ɗanniiɓe hesɓe ngarii, ɓooyɓe ɓe ina toota ɓe ceede (kaalis) ko ɓe puɗɗorii golle,
  • nder  leyɗeele  ƴellitiiɗe  (Orop e Amerik),  ɗanniiɓe  ɓooyɓe ina mballa hesɓe no ndañiri kaayitaaji mum en…
  • jooɗiiɓe toon ɓe, ina mballa heddiiɓe mbele ina ngabboo ɗum en.

Ina  arana  ɗanniiɓe  resde  toon  nder  leñƴi  goɗɗi.  So  ɓe ngartii gaay nder gure maɓɓe, aɓe  totteede debbo goɗɗo yo  ɓe  ndes, denɗiraaɗo addee tawa debbo « laddanke o ».  Heewi  reftude  heen  ko  caɗeele  hakkunde makko e rewɓe makko.

Ɗanniiɓe ina  ngadda  kadi  sifaa nguurndam ɗam woowaaka to cuuɗi maɓɓe (to ñamuru,  waɗde  fooyre  ko  gorko e debbo e ɓiykon mum en, ekn.).  Nder  gure  maɓɓe ɗum  ina jibina caɗeele goɗɗe ngati  fooyre  ko  yimɓe  galle  fof,  ɓadiiɓe  e woɗɗuɓe.

Toon  to  ɓe  uujani,  ɗanniiɓe  ina  etoo uujnude pinal mum en. Aɓe njahndira hakkunde maɓɓe, aɓe  njuɓɓa  nder  pelle, aɓe noddondira hakkunde maɓɓe, aɓe mnismoo naalankooɓe, wammbaaɓe e awluɓe nder galleeji maɓɓe…).

Toon  to  lesɗe  uujo,  ɗanniiɓe  e  galleeji  mum  en ina kawra e caɗeele pinal, ngati weeɓanaani ɓe yejjitde  pinal maɓɓe, ɓe naŋtoo e pinal toon, no neɗɗo ɓooroowo wutte mum ɓoornoo goɗɗo :

  • nguurndam toon ko teelngal, neɗɗiwal…
  • caɗeele nanondiral ngati ɗemɗe ɗe njiydaa
  • caɗeele  pine  nder  galleeji  ngati  aadaaji  ngonaa  gootum (gaddin’gol rewɓe, kareeli hakkunde debbo e jom-galle mum, dewle baawnaaɗe…).

Jaŋde  sukaaɓe  danniiɓe  fawii  ko e tuugnorɗe jaŋde lesdi ɓe ngoni. Ɗum ina addana ɓe caɗeele so ɓe ngartii lesdi maɓɓe.

7.           Toongol

To toongol, eɗen  teskoo  fergooji  Fulɓe  mbayliima nder teeminanɗe keewɗe deggondirɗe. Ɓe ngonnoo ko durnooɓe ɓe njiɗaa waalo njeedaa jeeri, rewɓe e jawɗeele mum en ina  njiylonoo  ɗum  en  ko ñaami. Ɓe  ngontii seese-seese  «feranɓe faggudu  e  ganndal ». Refti  heen ko mbayligaaji  nder  nguurndam maɓɓe ngoowaɗam, refti heen ko batte maantinɗe e iwdi maɓɓe.

Ina waɗɗii daraniiɓe pelle pine e ɓamtaare  wallude jeeyngal ballowal reen’de  balle ɗanniiɓe mbaawata addan’de gure  mum iwaaɗe. Siynata ngal  ballal ko haralleeɓe jeeyngal e pelle ɗanniiɓe e ko’e mum en.

Payndoole jeeyngal ngal poti fawaade ko e sawndaade  ɗanniiɓe  haa  mballa gure mum en e leydi haa ɓamtoo to faggudu, to renndo e to pinal naftowal :

  • ɓe cosa pelle ɗe ngonaa laamuyankooje (ONG) nder gure e diiwanuuji,
  • ɓe tawtoree golle wiɗto e njiylaw paytuɗe e pinal Fulɓe e leñƴi koddaaɗi,
  • ɓe tawtoree eɓɓaaɗe ngenndiije naworɗe ngootaagu leñƴi lesɗe kala,
  • ɓe uddita dame  feewde e  leñƴi  koddaaɗi, hoto  ɓe  teelde, teelo heewi  jibin’de ko caɗeele hakkunde leñƴi haa  wonta añam-leñamaagu ngu alaa ɗo fawii,
  • udditanaade  pinal  demokarasi  e  muñal,  Fulɓe  mawnina  darnde  poti daraade ngati mum en saraade e nder duunde men Afirik.

E wattan, daraniiɓe jeeyngal ngal, ina poti teskaade hannde, winndere naatii e yonta keso, yonta lollirɗo «karalle kabaaru e kaaldigal kese» (NTIC), kuutorɗe ƴellitaare faggudu e renndo e pinal.

Aduna  hannde  wontii  « wuro winndeere ».  Winndereyankaagu  coomngu   mbaydiiji nguurndam  fof, haa  teeŋti  e  ceebli  aadaaji  ɓurnooɗi  suuɗaade,  waawni en nde nganndaten darnde pot-ɗen daraade.  E dow  ɗuum,  mbeɗe  naamndoo on, so tawii haa jooni, e  oo  yonta  mo  ngon’ɗen,  eɗen  mbaawi  wiyde «Jaspora Fulɓe»  ina  woodi ?

TIMMITOORE 1

Leyɗe keewɗe haalooɓe ɗemngal pulaar/fulfulde

UNESCO/BREDA 1985

Tiimtorde 2

RELATED ARTICLES

WOPPU ƊOO YOWRE

Tiiɗno winndu ɗoo yowre maa
Tiiɗno winndu ɗoo innde maa

- Advertisment -
Google search engine

Most Popular

Recent Comments