Na jeyaa e ngoƴaaji dowrowi renndo men, ɗii duuɓi kala, teeŋti nde demokaraasi sompaa, yuurnitaade gonka men e macungaagu, e ɗoofde ɗum, kam e ñawndude ñawanɗe men. Kandidaaji wooteji gardagol leydi men, kam e partiji politik e ɓesngu men kala nanondiriino heen. Eɗen poti yettude ɓe kamɓe kala, kaaɗdi njettoor. Maa won wiyɓe, baɗɗo fotde mum jaraani na mantee. Kono hannde, nde wonnoo aadiyankooɓe na caɗti, keddiiɗo e aadi nafoowo ɓesngu kala, ne haandi e maanteede, kaaɗdi maanoore. Faandaare men e binndi paaɗi ɗii ko jubbude, hay sinno ko seeɗa nafoowo, e ngonka macungaagu e nder Muritani, njuurno-ɗen leñol kala no woori.
Ko woni maccungaagal, na moƴƴa nanondiree, tawa alaa faayoore
So macungaagu haalaama, ne noddi alluuje ɗiɗi. Ɓee paandii heen ko macungaagu e mbaadi mum ngaadanteeri, no woorunoo hanki e hecci hanki e renndo men, kam e batte mum hannde, e jamaanu mo gon-ɗen oo. Woɗɓe cooynii heen ko macungaagu e mbaadi mum kesiri: wonii liggotooɓe tawa njobaaka hakke mum en, wonii rewɓe e sukaaɓe honeteeɓe nawee leyɗeele goɗɗuɗe, na pijiree, na lorlee e geɗe kaaɓniiɗe -tawa faltaaki no faggudu aadorii. Liggotooɓe laddeeji tuulaa heelaa to Beresiil tawa cerɗi petelaaji ne tukkaa e mum en, wiyeteeɓe ɓe “Ɓe memetaake” e to Inndo, ɓeen fof ne limtee heen. E nder ndee jubbannde noon, kaaɗaten ko e macungaagu ngu mbaadi ngaadanteeri.
Wiɗtooɓe, leyɗeele aduna oo kala na paamondiri e ko woni mасungaagal.
Wiɗtooɓe aduna oo kala, Afrik e leyɗeele ɗe kala, ne paamondiri e ko woni macungaagu. So en tonngii, en ciggii, ko nii ɗum lelorii:
- Macungaagu fawii ko e nguurndam jiyaaɗo, hono liggotooɗo mo ngandu-ɗaa wonaa dimo, mo liggey mum alaa njoɓdi, tawa to bannge sariya ko jeyi neɗɗo goɗɗo, tawa oon jeyɗo oon maccuɗo ne waawi yeeyde ɗum, no kala geɗel limteteengel e jeyi mum. Macungaagu ko damaawu kuuɓtodinɗo jowiiɗo e kiiɗal innama aadee e dow macungaagu, woni ko cifi-ɗen ko. Ɗum firti ndeke ko maccuɗo, tawde jeyaa ko jeyi, ne soodee, ne yeeyee, ne juknee, ne luɓree, ne ronondiree. Won e renndooji ɓurɗi sanndolinde, kaliifa ne wara maccuɗo mum tawa alaa rewam. Kono, nde wonnoo macungaagu ne roondii baasal mawngal, ne gasa wooda jaawondirɓe maccuɓe e remooɓe rimɓe ɓе baasal mumen alaa ɗo haaɗi. Ɗum fof e wayde noon ne addana mo reentaaki jaawondirde jamanuuji ceertuɗi, hono macungaagu e jaanduyaagal.
- Mo yuurnii jeyi leydi e jeyi jawdi ndariindi, jaawondirtaa macungaagu e jamaanu jaandu
- Maccuɓe e remnotooɓe waasɓe ngonaa gootum, hay sinno baasal mum en woɗɗondiraani.
Hol ko seemdi ɓe?
Maccuɗo, e jamaanu njiyaagu, hay sinno tottaama hettere leydi yo rem, ko soñi fof ko kaliifa mum jeyi. Kaliifa boftata coñal maccuɗo mum, yeɗa ɗum heen ko welaa, ko ngandu-ɗaa, e dow hiisa mum, ne wallita maccuɗo no ndiwniri ɓesngu, tawa diwataa ɗoon. Noddirteeɓe maccuɓe e јamaamu jaanduyaagal, fawii e mum ko asakal. Asakal hiisortee ko sappoɓal coñal. Oon noddirteedo maccuɗo, kohed- diie coñal mum kala, kañum jeyi, huutiroo no weliraa. So yiɗii yeeya, ñaama; so yiɗii yeeya heen naftoroo, so yiɗii rokka heen, ekn.
Waɗde jamanuuji ɗii na ceerti ne feewi. E jamaanu macungaagu, maccuɗo e coñal mum ko jeyi kaliifa mum. Noon ngooroondi faggurdu woori e nder oon jamaanu. E nder jamaanu jaanduuji, biyeteeɗo maccuɗo o, ko asakal tan fawii ɗum, ko heddii e coñal mum kañum fandinta. Ɗum firti noon, hay sinno won heddoriiɓe wiyeede maccuɓe, mbaydi faggudu wayliima, nattii yowitaade e maccungaagal. Ittataa, innde maccuɗo ne heddii, won innirteeɓe maccuɓe to bannge renndo, ne ndawa dawi, ne noottoo kewuuji, keedta e hirsude, huttude, defde, feccude, sarwude, kono nattii wonde maccuɓe to bannge faggudu. Tawaa joom mum ko foksineer, walla ne liggoo na yoɓee. Won e maɓɓe faarnortooɓe ɗum, won naftortooɓe ɗum, won saltiiɓe ɗum…
Nganndataa en potaani jaawondirde jamanuuji macungaagu e jaanduyaagal, ko so en keɗtiima koɗoowo men ŋanaa, hono Saydu Bah, omo wiya: “Macungal jeyaa, macungel jeyaa, teɓɓita hutta ɓiɗta jeyaa, duñee deppoо е соowondiri jeyaa, jeyi ɗo ko jaati hootonnde, wonaa jaati haatannde” Addi ɗum ko wonnooɓe maccuɓe e jamaanu satigeebe Deeniyankooɓe (1512-1776), ngonka nder mumen wayliima haa wooroo. Ɓee na keddii e baasal, hay sinno no mbiyru-ɗen nii, faggudu e ngooroondi renndo nattii fawaade e macungaagu. Kamɓe e waasɓe mbappitii keeweendi. Won e maccuɓe noon ngontii jaagaraafeeji e jamaanu Almameeɓe. Ɓe kalfinaama kolaaɗe, e dow wonde ɓe hoolaaɓe Almameeɓe Tooroɓɓe, walla hoolaaɓe jagge mawɗe hono jaagorɗe Fuuta. Ndutto-ɗen e Taarik seeɗa. Fuutankooɓe na nganndi ɗo jeyi leydi tolnii e renndo men.


