Pulaar ene wiya, « haɗi nofru mawnude ko ñalnde kala ene nana ko hesɗi. Waɗde yitere ne tawata ko ene yiya ko yiyataano ». Sikke alaa, kala nde juulde jeytaare leydi yonti, huunde e men mawninat ɗum heddiiɓe mbiya ko suniiɓe, juulde wonaa nde mumen. Duuɓi e kitaale hannde, ko ɗaam nguurndam wuuraa e nder Durmam Daƴƴel. Ɗum rewi haa, won heen kollata ko kañum en tan njeyaa e leydi hee, heddiiɓe mbayi no arani en, sabu mumen joñaade. Pulaar dee ene wiya « so piyoowo mbaggu honngii honngitii alaa leewiiɗo, tawata ko sawru nanngi nduu welaani. Ko ɗum addi konngol waylude sawru mbaggu ». Waɗde kay, tawde hitaande fof eɗen cunoo alaa tawtuɗo en heen, ene fotnoo njooɗto-ɗen, njeewtiden, ƴeewen waaylude jaɓɓal. Sabu ko e pelɓondiral miijooji miijo moƴƴo dañetee. Tee haaliyanke oo wiyi : « ardinde miijo hade baɗal bonaani, kono ko diisnondirde ɓuri yowitaade e miijo gooto ». Saka noon, Pulaar kadi ene wiya : « neɗɗo ene waawi ittude junngo mum e junngo gaño mum, tawa bikkitaaki ». Firti tan ko kala ko hare ittaani, peeje mahooje ene mbaawi ɗum ɗuggitde.
Waɗde, holi ko haɗi ɓesngu Durmam ƴeewde yeewtidde e wostondirde miijooji, so woodii ɗo hawraa hollitee ardiiɓe laamu ɓee e « ŋaasaa ŋaas » caggal nde doggol hujjaaji fof waɗaa. E ngaan sahnga, maa hakkillaaji kuutore, ngam won e caɗeele guuranooɗe mbaawa safreede e deeƴre, « ɓeesoo maaya tawa tuuba leppaani ». Eɗen nana kadi konngol « bone seele ene haalee, debo-deedi en ene njuutna goddi ». Ɗuum woni, duko mawningol jeytaare leydi ene haalee gasaani, geɗal goɗngal kadi ɓeydii heen, min njokki joñde koye amen e won e juɓɓule juɓɓinteeɗe ɗoo e durmam Daƴƴel. Ɗuum woni « kooli gure ganni » baɗateeɗi hitaande kala.
Ɗiin kooli (pestuwaaluuji) mbaɗatee ko e gure teskaaɗe ko ganniyankooje, ɗo Hoyreejo leydi, Jaagorgal Pinal e huunde e hoohooɓe leydi ndii keewi fottitde hakke balɗe joye, njantondira e daraniiɓe Pinal e naalankaagal ngam diisnondirde, yeewtidde e ubbitde geɗe ganni woto majjude. Ene waɗee heen jeewte, magooji, naalankaagal e wejooji geɗe ñeeñal kollirooje keewal leƴƴi e jiydigal mumen.
Geɗal teskii-mi noon, ko so ɗiin kooli ene mbaɗee, won e nootitiiɓe heen ɓee feleteeɓe, njennee, mallee. Ndeen ne dee, koolol, ko huunde moƴƴere. Saka noon ko kooli gure ganni. Etee, ɗeen gure ganni, ene keewi e nder Fuuta. Holi ko haɗi fuutankooɓe ne daraade, ɗaɓɓita mbele gure mumen Ganni ene mbaɗanee kooli ? Jowol kam fuɗɗaama. Sikke alaa, ko huunde moƴƴere, haannde. Sabu ko ɗoon tawatee bilbasi, ɗo Sammba Gelaajo jeegi en e Konko Buubu Muusaa en kaɓatnoo e kalifaandi. Ko ɗoon tawatee golle jooɗɗe ɗe Al hajji Mahmuudu Bah gollinoo. Holi ko haɗi Fuutankooɓe pooɗanoo waɗaneede hono ɗuum e nokkuuji e gure goɗɗe, ko wayi no Ŋawle, wuru Muusaa Bukari, Rooso, wuro Jemmbet Mbooc, Foonde Elimaan e haayre mum heewnde jenaale, ekn. E miijo am raɓɓo, ene fotnoo, hannde, wiɗto waɗee, doggol gure Fuuta Ganni lelnee, laamu hollitee, mbele waɗta ɗumen e doggol gure ɗe kooli poti yuɓɓineede e nder mumen hitaande fof. Haɓnii heen noon, ko fuutankooɓe kaaɗaani tan e waasde fewjude no kooli mbaɗiraa e gure mumen ganni, kono hay wooto e gure Fuuta ɗo koolol fuɗɗinoo waɗeede ɗoo, huunde e jeyaaɓe e mum ndarii ko e seyfitde, e bonnitde.
So tawii noon, ko ari fof njiyrate ko dawrugol e ngañam-leñaagu, alaa ko dañetee, te hay ko fuɗɗanoo dañeede koo ne, ene waawi waaseede. Ene gasa noon, tawa ko waasde anndude ngartam ngonɗam heen ɗam. Mi sifoo heen e fannuuji tati :
- To bannge pinal, ko fartaŋŋe ngam wiɗtude e yeewtude ko fayti e geɗe ganni baɗanooɗe e oon nokku. So ɗuum laatiima, ene holla darnde leƴƴi koɗnooɗi ɗoon ɗii njoginoo e ƴellitaare leydi ndii haa e ɓamtaare renndo ngoo.
- To bannge anndeede wuro, maa waɗ balɗe e banndum, tawa rajooji, teleeji e jaayɗe leydi ndii fof ko haala ngoon wuro kaalata. Kala ko anndanooka e maggo maa annde, gila e taariik haa ko wonaa ɗuum tan. Waɗde maa ɓeydo sinkude ngo, haa hay mo yiɗaano ngo yiɗa ngo.
- To bannge faggudu kadi, ellee maa mbiyaa ko toon ɓuri waɗde faayiida. Sabu ko adii fof, wuro ngo hoɓɓe keewi, njulaagu mum ene yahra yeeso. Rewɓe joom en pelle biyateeɗe « kopperatif », so ndaranaama, maa ndañ jokkondire e arɓe tawtoreede ɓee.
So won ko ɓe njeñtinnoo e golle maɓɓe kadi maa ɓe mbaaw ɗum yeeyde. Jiydaa e ko laamu wallitta galleeji yoo njippinir hoɓɓe. Ene moƴƴi kadi enen fof ciftoren, kala koɗo garɗo e wuro walla e galle teddinaa, moƴƴaa, ene hasii, so dawtii maa mantu. Haalda no moƴƴirta nii. Waɗde maa ɗum addan woɗɓe ɓe ngaraano huuñɗude e arde e ngoon wuro. No Pulaar wiyata nii « so koɗo arii, ko laamɗo, sabu ko mbelemma mum tan njaatigi yiilotoo. So dawtii wonta gawlo, sabu wonata ko mantude e yettude teddule waɗananoo ».
Jimoowo biyateeɗo Yero Bah noon ɓeydi, « so koɗo ko moƴƴaaɗo, manta, so bonaaɗo yenna ». Teskaama noon, e ɗii kooli kam, alaa ɗo jahnooɗo arti wiyi bonaama. Sikke alaa noon, ko seedaa koo, ko tawde laamu meeɗii fergitaade tan, hankadi ko waɗi fof moƴƴaani. Paamen, laamu ko yimɓe mahi ɗum. Te ɓeen yimɓe, alaa heen timmuɗo. Wonaa to miijooji, wonaa to peeje, wonaa to baɗe. Mawɗo gooto noon wiyi : « ko rawaandu willata laasi koo, wiyata ko yoo ko ɓennu ɓennu ». Hay sinno won ko waawaa yejjiteede ne, woto ko waɗnoo haɗ en ɗaɓɓitde walla jaɓɓaade moƴƴereeji beeyooji, baawɗi jibinande en ngartam. Yo Alla rokku en nande, faamde e naftoraade.
Malal Sammba GISE
