En kaalataa ko faati e baylogol sahaa, ngol ganndo mawɗo biyeteneeɗo Einstein haalnoo ngol. Ngool baylogol fawinoo ko e njaaweeki huunde, dille huunde, fof noon e njaaweendi annoore. Wonaa toon paarnu-ɗen yeewtere men ndee. Sahaa mo kaalaten ɗoo oo, ko sahaa jokkondirɗo e ngonka neɗɗo, sahaa jokkondirɗo e neɗɗo, e no woniri e hoyre mum. Ɗoo, en mbaɗat hiisa tokooso, beeɓɗo, baawɗo famminde en jotondiral neɗɗo e sahaa, e hol no sahaa waawrata waklaade e nder hoore neɗɗo.
Njaggen yolnde « t » sahaa ɓetiraaɗo ɓetirkon men sahaaji, kon kaɓɓu-ɗen e cammeeje juuɗe men ɗee. Njaggen yolnde wonde “” sahaa gonndo e nder koye men oo. Oo ɗoo sahaa « O » ena waawi fotde e sahaa « t » o, ena waawi ɓurɗe mo juuɗe ena waawi kadi ɓurɗe mo famdude. Ɗum foffawii tan ko e neɗɗo oo, e no woniri. Eɗen mbaawi wiyde 0 = t ±Δt. Ɗum firtata ko sahaa gonɗo e nder koye men « θ » o, o ma won sahaa « t » mo ɓetirkon men kon kollata, ɓeydee heen walla ustee heen baylogol sahaa mo ɓetirkon kon kolli oo. Kokken ɗoo yeru : so neɗɗo yettoraama, yiɗii naatde taarorde saɗne, wiyaama yo fad hojmaaji 5 haa gonɗo nder taarorde ndee yalta, walla yo o fad, haa gaddoyɗo coktirɗe taarorde ndee arta, hojomaaji 5 ɗii leelirat mo, o sikkata nii yo a taw ɓetirgel makko waktuuji ngel, yo a taw daraaki. O wonata ko e wiyde « oo kam mbaar ɗaanaaki nder taarorde » walla « mbaar gaddoyɗo coktirde o majjaani? » O heppat, o faaɗat, o loobat ! Ko ngonka makko ko waɗata sahaaji ɗii potataa. Hoomaaji 5 ɗii, njuutirat mo, ɓurat sahaa gonɗo e nder hoore makko oo.
En paamii ɗoo, sahaa gonɗo nder hoore makko ndee, ɓuri famɗude e sahaa jokkondirɗo e ɓetirgel makko ngel. Kokken yeru ɗiɗaɓo : So yimɓe ɗiɗo mbaɗaama e ɗo faadi, ko naandi e nder ŋabbirgal ŋabbinoowal. (Ko faraysenaaɓe mbiyata ascenseur, Engelenaaɓe mbiyaɗum elevator ; haawnaaki eɗen mbaawi wiyde ɗum « ŋabbinoowal » walla « nabbirgal ŋabbinoowal »). Jooni noon, so ŋabbinoowal ngal ŋabbinii ɓe haa hakkunde taakawuuji ɗiɗi, diwii mo les oo, yottaki mo dow oo, dariima ɗoon etee roŋkii udditaaɗe. Neɗɗo muñoowo oo, cuusɗo oo, so ngal darii ko hojomaaji 5, e nder hoore makko ko hojomaaji 5 tan ngal darii. Sahaa mo ɓetirgel makko ngel holli oo, ko ɗuum tan woni e nder hooyre makko (θ =t). Mo suusaa faaɗeende oo noon, sahaa oo, no yahrata nii, leelirat mo sadne. Ɗoo θ = nt walla θ = t +Δt.
Kokken ɗo yeru goɗɗo. Yimɓe ɗiɗo Sammba e Murkaldi. Sammba nuldaama kaalis keewɗo, hawri ko o alaano hay ko o wottii. Jooni hiirii, kaalis oo (ceede ɗee) ko janngo e waktu 9ɓo o heɓata ɗum. Murkaldi ko barnooo neɗɗo, ko janngo e waktu 9ɓo o felletee. Jamma oo ko gooto, ɗiɗo ɓee fuu padi ko janngo. Oo, ena fadi kaalis oo, oya ena fadi kure e hoore (maayde). Oɗon nganndi njuuteeki jamma oo wonata gootum e nder koyе mаɓɓе : Sammba, jamma oo juutirat mo sabu omo heppi dañde kaalis. O waalata ko waklitaade » ko o jamma juuti, mate ɗum weetataa ? » ko noon o waalataa haalde. O roŋkat ɗaanaade. Murkaldi, jamma oo raɓɓidirat ɗum, sabu ko boomaare fadi mo. (haawnaaki so o aroyii e jangtaade e yeeso Geno, ma o wiy mo » nde muɓɓat-mi gite, tawi weetii « . Walla » oon jamma kam, naange mut tan suppitii « . Ko goonga noon o ɗaanotaako, kono ɗum haɗataa jamma oo raɓɓiɗde e nder hoore makko). Ko waawi heen wonde fof, en njiyii kam jamma oo ko gooto, mo yolnde mum ɓetiraa « t » (e ɓetirkon men kon), o lirii haa wonti θ = t ±Δt. Δt ko liraango « t », kono ɗum lirii ko e nder hoore neɗɗo oо.
Ngoo liraango so ɓurii mehum (Δt>0) wonnanta ko Sammba (e nder yeru men oo) ; so ɗum jaasii mehum (Δt<0) “ nattii” ɗum wonanta ko Murkaldi bareteeɗo janngo oo.
E sikke am, ngol tonngol ena waawi kadi winndireede nih : 0 = nt ; tawa « n » ko limoore timmunde (1, 2, 3…N) ɓurnde mehum, walla tawa ko heltere ɓurnde mehum (1/2, 1/3, 2/5 …e ko nandi heen). Yeru, so n=1 ɗum firtata ko 0=t (Yero wondaaka yo weet walla waasa weetde). So n=2, walla 3, 4, …ɗum firtata ko 0 = 2t, 3t, …nt, ɗum firtata ko sahaa o juutirat neɗɗo oo, o heppat nde ɗum gasata (ɗum woyi ko Sammba keppuɗo ko weetata oo, e ɓittiiɗo nder ŋabbinoowal, jiɗɗo yaltude ko yaawi oo) So woni « n » ko heltere =1/2, 2/3, 1/5 ….e ko nanndi heen, ndeen noon 0 = t/2, 2t/3, t/5…ɗum firtata famdat (ɗum noddi ko Murkaldi e yeru men oo). Ndeke nedɗo ena jogii betirgel sahaa e nder hoore, ceertungel e betirkon kaɓɓakon e juuɗe men kon, pawingel e ngonka neɗɗo oo.
Umar Abdalla Wele
