Ko lollirnoo “ Tirailleurs Sénégalais » Ngam mawninde hitaande 50ɓiire jeytaare leyɗe Afrik, eɗen nduttoo e huunde e daartol soldateeɓe Afriknaaɓe lollirnooɓe “tiraayeer senegaalee” (Tirailleurs Sénégalais) yahnooɓe tawtoranooɓe gowole adunankooje (adannde e ɗiɗmere), walla golwole koloñaal Farayse to Inndosiin wal la to Alaser.
E lasli ina wayi no ko e teeminannde 16ɓiire jom laaɗe cuurki en tawi ko tuubakooɓe arat nooɓe ina cunnoo nok kuuji men ngadii ƴettude liggotooɓe e nder ɗiin nokkuuji ɗi ɓe njilloto noo, eɓe liggina ɗum en e laaɗe he, ɓe kebla ɗum en, ɓee heen ngona do gnooɓe laaɗe cuurki, ɓee heen ngonta koniŋ kooɓe waɗɗotooɓe puc ci walla yahrooɓe koyɗe. E hitaande 1848, ngam yiɗde tabitinde kuulal mumtugol macungaagu e nder tiimaandi koloñaal Farayse, Federba waɗti sooɗtu de maccuɓe “ rimɗina ɗum en » caggal ɗum naatna ɗum en e konu “ “tiiraayeer” » en, ngu o yiɗi tafde ngu. Ɓeen mooɓe teeɓe e nguun konu ina cuɓtee e leyɗeele ɗee kala (Senegaal, Maali, Koddiwaar …), inɗe maɓɓe njooftinee e leydi ɗo ɓe it taa ɗo, kono noon, nde wonde ɗum fuɗɗaa ko e leydi Senegaal e gardagol Feederba, ndeen innde fooltii, wonti tan kamɓe fof ɓe mbiyetee tan ko “ ”tiiraayeer” sénégalais ».”tiiraayeer” Sénégalais noon potɗen faamrude ɗum tan ko soldaateeɓe ɓaleeɓe ittaaɓe e nok kuuji mum en e nder Afrik keedɗo bannge hirnaange (AOF), mooɓaaɓe mbele ina mballa Farayse e kareeli winndereyaŋ kooji 1914-1918 walla 1939-1945 jolnooɗi to Orop.
Ko e hitaande 1857 laamɗo Farayse bi yeteeɗo Napoléon III ƴetti kuulal (dekere) laawɗinoowal konu (bataillon indigène) jeyaaɓe e leyɗeele tiimaaɗe, ɗum noon ko ko adii nde hare winndereyaŋkoore adannde jolota. Firti ko nguuɗoon konu maa huutore e kareeli ɗi Farayse ummin noo ngam tiimde leyɗeele Afrik. Woni ga diiɗo huutoraade nguun konu ko Seneraal Arsinaar e hitaande 1891. E nder njuɓɓu di konu ngu, hay so tawii soofaaji mawɗi ɗi (officiers) ko tuubakooɓe, ɓe puɗɗiima kam toɗɗaade kapporooji e sersaaji e nder ɓaleeɓe ɓe, wooda ko ngardinaa e tolnooji konu (feƴtere e ɗiin ofisiyeeji tokoosi e nder konu he ko e maɓɓe). E oon sahaa ko ofisiyeeji nay tan ngoodi tawi ko ɓaleeɓe ardiiɓe kompanñiiji. Teskoɗen noon e oon sahaa, hiisetee “ indigènes » en ko jeyaaɓe e Afrik bannge hirnaange oo kala, haa heddii kominaaji nay e nder Senegaal ɗum woni : Ndar, Rufisk, Gore e Ndakaaru. Jeyaaɓe e ɗiin kominaaji kiise tee kañum en ko jibinannde Farayse (ci toyen français). Ko ɗum waɗi soldaat ƴet taaɗo e ɗiin nokkuuji fof hiisetee ko e lar me Farayse jeyaa wonaa e konu “ “tii raayeer” » en.
Hare winndere adannde : 1914-1918 Miijo ngo Seneraal Mangin joginoo e yiɗ de tafde “ Konu ɓaleeɓe »tabiti ko nde hare winndereyaŋkoore fuɗɗii e hitaande 1914. Ko e oon sahaa, e hitaande 1917, ɓe miijii eɓe poti ɓeydude konu ngu, etee ɓe pooɗanii ko dañde fotde 50 000 soldaat e nder Afrik hirnaange (AOF) e 10 000 sol daat to Afrik hakkundeejo (AEF). Ngaal ɗoon gollal halfinaa ɗum ko Goforneer se neraal AOF hono Angoulvant e Blaise Diagne depitee ɓaleejo, koolaaɗo dowla Farayse. Ko ndeen ko lolliri e Fuuta “ mob buru » waɗaa, ɓe ndañi ko ɓuri ko ɓe pooɗaninoo ko, sabu e nder AOF ɓe nda ñii 63 361 soldaat e nder AEF ɓe keɓii 13 720 soldaat. Ɓeen fof njolnaa tiindinaa Farayse : won heen njettoyiima, won heen tawi ina njahra e nder Afirik bannge rewo hawrii e wolde nde dartiima. Kono fa raysenaaɓe kiisii ko faandaare mum en timmii etee ɗum hollirii nuunɗal ngal tii maale maɓɓe njoganii ɓe. Hakkunde kitaale 1914 e 1918, fotde 165 229 soldaat ƴettaama e nder AOF, 17 910 soldaat ƴettaama e nder AEF ; E nder wolde he, 24 938 soldaat maayii heen, 36 000 ngaañiima heen. Medayuuji keewɗi ndokkiraama e oon sahaa wonande fen ñinnooɓe cuusal e yarlitaare, jiidaani e njettoraaji teeŋtuɗi peewnaaɗi e konu ngu walla won e ceŋɗe mum.
Kono, ɗum fof, ɓuri teskinde heen ko seedamfaagu won ɗiin ofiseeji tuuba kooɓe : Seneraal Mangin wi’i “ Raporaaji ummoriiɗi e nder golwole ɗe, jaayɗeeli lap pi konuuji ɗi, jiidaani e njeñtudi peeñoori e boowe kareeli ɗi, ɗum fof ina seeɗto won de soldateeɓe ummoriiɓe e Afrik ɓe ko heewɓe nafoore etee hay wondiiɓe maɓɓe tuubakooɓe ɓe ina keɓtinani ɓe ɗuum…. » Ko noon ne kadi Seneraal Foch wiyri “ Mi yeeɓii jaambaraagal maɓɓe kuɓɓungal e hoosre maɓɓe e golle… kono kadi mbeɗe yeeɓi nuunɗal maɓɓe e ɗof taare maɓɓe… » E sahaaji nde soldateeɓe Afriknaaɓe mooɓetee e nder leyɗeele mum en, jeeyn gal baɗetenoongal ko wiyde joom mum en : “ so on ndufdii ƴiiƴameeje mon e ɗe tuu bakooɓe, maa on ndenndu e mum en hak keeji » kono noon caggal ɗum, ɗum ɗoon laataaki, sabu yoga e taaniraaɓe men wal la njaatiraaɓe men artunooɓe e ɗeen gol wole, ngarti ko ina tammoo ɗe looraani, hay so tawii e oo sahaa, won ko hesɗi (maa en ngartu heen).
Wolde Winndere ɗiɗmere E hitaande 1922, caggal wolde adann de, ko wiyetee “ “tiiraayeer” » en ko, tolnii ma e e 4500 soldaat nder leydi Farayse, 4800 hakkunde Alseri e Tunisii, 10 000 to leyɗeele Fuɗirde naange (duunde Asii), 10 500 to Maruk, 14 800 e nder AOF e 4 700 e nder AEF. Fof hawra 51 599 soldaat um miiɗo e Afrik , ɗum firti ko 66% e nder lar me Farayse ko soldateeɓe Afriknaaɓe (in digènes). Ko ɗum waɗi, e nder fiyannde adannde nde Almaañ ummini feewde e leydi Farayse, ñande 23 mai 1940, ɓe ngadii yanondirde ko e konu “tiiraayeer” en um miiɓe Madagaskaar e daande maayo “ Meuse », dartiiɓe hakke baawɗe mum en e nder cuusal etee tulaani, kono noon ɓe mbaasii e ndeen hare 400 neɗɗo. Ko noon ne kadi ceŋɗe goɗɗe “tiiraayeer” en ndar torii, ina pelɓondira e konu Almaa en, ɓe telɓinii yoga e ummanɗe konu Almaañ ; ko ɗum waɗi ɓeen ɓuri waɗtude hakkillaaji mum en kala, e bonannde mum en feew de e konuuli “tiiraayeer” en. Hay tuuba kooɓe larme Farayse wiyatnooɓe ina paaboo konuuli “tiiraayeer” en, so ñoolaa ma maa mbiyaa ko ɓeen kadi Almaañ en ɓurata guutanaade. E nder balɗe daɓɓe fotde 26 ofisee e sousofisiyeeji e 598 sol daat hakkunde ɓaleejo e tuubaako larme Farayse mbaraama tawi ko almaa en mbari ɗum en. Teskaama kadi e oon sa haa ko ɓe nanngi e soldateeɓe “tiiraayeer” en fof, ko ɗoon e ɗoon ɓe keewi sodditde daaɗe mum en, ɓe keewaani dahde ɓe.
E joofnirde wolde ɗimmere nde, e lewru mee 1945, fotde 158 000 soldaat “tii raayeer” ina njeytoraama e wolde ɗimme re nde, jiidaani ko foti noon e maɓɓe kuu toraama e leyɗeele Maruk walla Alseri. Ko maantini e oon sahaa, ko haabre maɓɓe e yiɗde ɓe nawteede nokkuuli maɓɓe, ko ɗum waɗi mbelnaaje e medayuuji ɗi ɓe takkantee e feetooji ɗi ɓe mbismetee fof, haɗaani hakkillaaji maɓɓe ruttaade to ɓe njeyanoo, hay so tawii Farayse luulndaa ki ɗum, ittataa e oon sahaa laamu ngu ina ŋakkiraa doole no ɗum tabitirta.
Golwole Inndosiin e Alaseri e Madagaskar
Farayse haaɗaani tan e huutoraade “tiiraayeer” en ɓe ngam danndude leydi Farayse e bone Almaañ en, kono kadi ɓe kuutoriima ɓe to Inndosiin, ngootiri e tii maale maɓɓe to fuɗɗaange ceɓɓitiiɗo, ɗo pelɓondirtunoo e maalde wiyeteende Vietminh. Ndeeɗoon wolde ɗaɓɓi ko mob buru woɗndu, ko ɗum waɗi sukaaɓe ɓa leeɓe heewɓe njahii e ndeen wolde, nde wonde e oon sahaa tawi njoɓdi solda teeɓe ndi ɓeydiima. Kono kadi ina teskini leñol Farayse softanaani ndeeɗoon wolde no feewi, nde wonde ɓooyaani ko wolde ɗiɗmere joofi, caɗeele ina keewi, nguura alaa ko maa jooɗtinee, ko ɗum waɗi dañ de yarlitiiɓe yahde geer weeɓaani e nder tuubakooɓe. Ko e lewru abriil 1947 wolde nde fuɗɗii, fotde 60 000 soldaat afriknaaɓe njeyto raama heen tawtoyi soldateeɓe tuuba kooɓe wonnooɓe toon tawi njonaani e wietnamiyee en jebbilaninooɓe koloñaal Farayse.
Ndeen wolde noon wulii no fee wi, Faraysenaaɓe tampii heen, fotde 5 500 soldaat Afriknaaɓe mbaraama heen, fotde ujunere ndahaama heen ko tee medde njeetato (800) tan mɓoccitii heen ngarti e hitaande 1954. Nde wolde nde ñifi e hitaande 1956, soldateeɓe afriknaaɓe ɓe ngummitii Wietnaam ngartidi e tuuba kooɓe. Nde wonde hare nde muusii, ko ndeen woni gadanol ko wiyetee bomm booji bonɗi puɗɗii huutoreede e nokku bi yeteeɗo Dien Ben Phu, kono ɗum haɗaa ni Faraysenaaɓe riiweede e nokku he. Dille Madagaskaar e Alaseri Ko adii nde konuuji “tiiraayeer” en nja hata Inndosiin, ɓe ngadorii ko Alaseri e hi taande 1945 tawi murto ina waɗi to nokku biyeteeɗo Setif e to duunde Madagaskaar tawi kañum fof e joganoode ɗum laamu mum e Asammbele mum tawi noon ko tuubakooɓe Farayse ɗowi ɗum, ittaani ɓesngu mum filñitiima ngam ɗaɓɓude ndi maagu mum timmungu.
To Alaseri, e hitaande 1954 e lewru noo wammburu, alaserinaaɓe umminii fiyannde etee ɗum jappilii e nder leydi he fof, sol dateeɓe wonnooɓe e laawol ina koota caggal wolde Inndosiin ɓe, ko ina tolnoo e 15 000 soldaat nduñaama yoo paytu toon mbele ina kanndoo nokku oo, mballita ñif gol fiyannde nde, kono haŋkati murto ngo ɓenndii, ko ma ɓe piɗɗi juuɗe maɓɓe tan e leydi he e hitaande 1962. Ɗum fof ina yantondiri e piyanɗe umminaaɗe to Maruk e Tunisi ngam ɗaɓɓude ndimaagu mum en. To Madagaskaar ne ko noon, ko ñalnde 29 marse 1947 murto waɗi toon, Farayse ulli e maɓɓe fotde 18 000 soldaat, alaa bo nannde nde ɓe mbaɗaani ɓesngu Malgaas en, ɓe mbarii e maɓɓe ko ina tol noo e 89 000 aadee kono koloñaal en ɓe ne mbaasii heen 1 900 neɗɗo tawi heen 550 ko tuubakooɓe. Ɗum fof holliri tan ko konu Trailleurs en tafiranooka tan yoo danndu Farayse e bone Almaañ, kono kadi tafiranoo ko yoo ƴaañ Farayse e jiylagol mum kalifaandi leyɗeele goɗɗe, wonii ko e nder Afrik, Asii walla nii ko diwi ɗoon Ko foti heddaade e hakkillaaji Gila wolde adannde e ɗimmere njoofi, njoofdi e golwole Farayse umminnoo ngam tiimde won e leyɗeele, ina wayi no haaju maɓɓe e konu “tiiraayeer” en gasii, gooto fof hooti nokku mum, ruttodii e baa sal mum tawi hay hakke mo fotnoo jogaa de sabu geeruuji ɗi waɗnoo e hakke jo tondirɗo e soldataagal no soldateeɓe Farayse ɓee nii, heɓaani. Ko ɗoo taariik maɓɓe woni e joofdude e birnagol yoga e maɓɓe, so wonaa noon sahaaji kala ɓe noddee e won e kewuuji ɓurɗi noddude naalaŋkaagal e yeengo, e sahaaji nde Faraysenaaɓe mawninta won e juulɗeeli mum en, walla so ina ciftora ñaamgolluuji mum en.
Hay dara alaa ko heddanii ɓe Farayse, ɓe nattii annditeede toon, hay so kamɓe walla ɓiɓɓe maɓɓe ɗaɓɓi wisaa, ɗum ne wanaaki ɓe. Ko maa jeeyle ummanaa e nder Afirik, e to aarabeeɓe yantondiri e miijo won e ɓesngu Farayse daraniiɓe nuunɗal e joojanɗe aadee, ɗum fof maa yantondiri, nde haala haɓananooɓe sabu leydi Farayse fuɗɗii haaleede. Wiyaa haŋkati “ woy saayo ndennden bonannde poten heen, so jam arii ɓurondiren » ɗum alaa fof ɗo faawii. Nii woni, yoga e maɓɓe wuurnooɓe heen ɓe tawo, sabu ko heewi e maɓɓe maayii, ndokkita won e hakkee ji ɗi soldateeɓe Faraysenaaɓe njogii ɗi, hay so fotaani, ɗum seɓori no waynoo nii. Ko ɗum kadi waɗi e nder hitaande 1994, maande siftinoore “tiiraayeer” en mahaa e nder wuro Fréjus to farayse, laamɗo Senegaal waɗti hitaande kala mawninde ñalngu “tiiraayeer” en, ruttii sompi ɗo nda kaaru ɗoo maande woɗnde inniraande “ DUPONT e DEMBA » ko ina hollira darn de nde ɓaleeɓe ndardii e tuubakooɓe e golwole jolnooɗe e aduna o.
Yuurnitaade taariik “TIIRAAYEER” SE NEGALAIS maa ɗaɓɓir en rokkude ñaa woore e ngal daawal e nguurndam Afriknaaɓe. So tawii eɗen mbaawi ñaaw de wonde darnde “tiiraayeer” en e wolde arwaniire e ɗiɗmere ko hare dimɗingol leƴƴi gonnooɗi e tiimaandi ko lollirnoo na sisma e gardagol Hitler, laamɗo cedduɗo, leñamleñamo ɓurniiɗo, ƴiiƴiiwo. Ɗum fir ti ko ɓe njeytoraama e darnde ngenn diyaŋkooɓe winndere nde kala ndarinoo e rimɗinde leƴƴi e sompude potal e aduna oo. Kono kadi eɗen poti heɓtinde wonde ɓe kuutoraama e kareeli tooñannge sabu tiimgol e halfude leƴƴi jammbureeji : ye ruuji mum ina keewi e nder Afrik hakkun deejo e mo bannge hirnaange, ko ɓuri teeŋtude heen ko tiimgol Inndosiin, Alseri, Madagaskaar e tee en limtidaani….
Maamuudu Haaruuna Joop
