Alla toowɗo oo wiyi : eehey mon goongɗinɓe, koorka winndama dow mon hono no winndiraanoo dow ɓeen adinooɓe on, mbele oɗon kula Alla (183). Ko baalɗe dottaaɗe, kono kala e mon ñawɗo, walla gonɗo he ɗanngal, yo o heɓɓitano ɗum e balɗe goɗɗe. Kono, fawaama he ɓeen ɓe kattaanaani ɗum, yo coodtir ɗum ñaamninde baasɗo. Kala noon oon gattuɗo moƴƴere, ɗuum ɓuri moƴƴude e mum. Koorgol mon noon tigi ɓuri moƴƴude, sinno fof laatinooma oɗon nganndi (184).
Koorka occitannde mum adannde ko nangtaade, ngam no Alla toowɗo oo wiyiri nih, “Miin mi fodanii on kala ko woni yurmeende koorka”. Ɗum firti ko ngam jaggude e reentaade yoga e taƴe ko wayi no ñaamde e yarde ñalawma tuggi puɗal naange haa mutal naange, ɗum noon ardii ɗuum ko anniya, ngam hay huunde waawaa sellude e jaggugol koorka ngol, tawa aldaa e anniya.
Ɓure Koorka
Hono Abii Hurayrata wiyi : Nulaaɗo (JKM) wiyi : Alla toowɗo o wiyi : kala golle ɓiyi Aadama, ko kañum jeyi so wonaa koorka. O wiyi, “ ɗum ko miin tan jeyi, ko miin kadi yoɓata ɗum”. Koorka noon ko tiiɗnaare, so ɗum hawrii e ñalawma koorka gooto e mon, hoto waɗ belanteeje hoore mum, hoto o ñoh, hoto o ñiŋ, hoto o majjikino ngam yiɗde waɗde ko boni. So tawii won ƴattiiɗo mo walla yenni mo, walla yiɗi haɓde e makko, yo o wiy ɗum “ miin ko mi koorɗo ” laabi ɗiɗi, o wiya, “mi woondirii mo fittaandu Mohammed woni e juuɗe mum oo”. Oon nimsittaa, ngam hunuko koorɗo ɓuri uurde to Alla ɗoo, e henndu lati. Ngam koorɗo ina jogii mbellemaaji ɗiɗi ɗi o weltotoo he mum : so tawii o taƴii, omo weltoo e nde o taƴi ndee, so tawii kadi o ruttiima e joom-makko maa o welto e koorka ka o hooratnoo kaa.
Naniraa ɗum ko, Ahmed e Muslim e Nisaayi.
2. E nanireede Bukariyyu e Abii Daawuda : kañum enne kaalii ko wayi noon, ngam ɓe mbiyi :
Nelaaɗo Alla wiyi : koorka ko tiiɗnaare. So tawii laatiima gooto e mon ina hoori, hoto o waɗ cangarte, hoto o majjikino. So neɗɗo yiɗii habde e makko walla ƴattiima mo, yo wiy ɗum “ko mi koorɗo” laabi ɗiɗi, o woondira fittaandu Mohammed woni e juuɗe mum oo. Joom mum nimsataa ngam hunuko koorɗo ɓuri uurde to Alla ɗoo e henndu lati, ngam woppude ɗum ñaamdu mum e njaram mum e bellanteeje mum, ngam miin Alla. Koorka noon ko miin jeyi, ko miin kadi yoɓata, moƴƴere wootere, ko geɗe sappo waɗtatee.
3. Hono Abdallahi Bun Umrwi wiyi : nelaaɗo Alla (JKM) ngoni oo wiyi “koorka e Ɓuraana fof ma tefan maccuɗo Alla ñalnde ñalawma darnde, ngam koorka wiyat, eehey ma Joom am, oo ɗoo jiyaaɗo mi haɗii ɗum ñaamde e yarde e bellanteeje, kono ina weltii e ko woni koo, ndeke omo jari ñaaganeede. Ɓuraana wiya miin ne mi haɗii mo ɗoyli makko nder jamma, ndeke omo jari tefaneede.
Naniraa ɗum ko Ahmed e tuugnorde sellunde.
4. Hono Abii Amaamata wiyi : mi arii e nelaaɗo Alla (JKM), mbiy mi : eehey ma nelaaɗo Alla, hollu am laawol ngol ina naatna mi Aljanna. O wiyi ina waɗɗii e maa hoorde ngam ɗum ɗoon Alaa ko foti e mum, caggal ɗum kadi ngartu-mi e makko, kaal-mi hono ko kaalnoo mi adan koo, o wiyi mbiy-mi, ko yo a hoor. Naniraa ko Ahmed e Nisaayi e Haakim ko kañum sellini ɗum.
5. Hono Abii Sayiid Elkudiriyya wiyi nelaaɗo Alla (JKM) oo wiyi : kala nde maccuɗo Alla hooriri ñalawma ngam laawol ɓolol, oon ñalawma maa Alla woɗɗitin yeeso makko jeynge ko ina tolnoo e capanɗe jeeɗiɗi ndunngu. Nanira ɗum ko dental annduɓe so wonaa Abii Daawuda.
6. Hono Sahla bun Saad wiyi nelaaɗo Alla (JKM) o wiyi : ina to Aljennaaji too damal gootal ina wiyee Reyyaan, ɗoon ina naamndee holto hoorɓe ɓe ngoni ? so tawii kooratnooɗo battindiiɗo naatde oo naatii, ngal damal uddaama haŋkadi wontaa uddite. Naniraa ɗum ko Bukhariyyu e Muslim.
Damal pecce koorka
Koorka ko pecce ɗiɗi : koorka mbaɗɗiika, e koorka yarlitaare.
Koorka mbaɗɗiika kaa ina feccoo e pecce tati, ɗeen ngoni ɗeeɗo :
1. koorka ramadaan,
2. koorka njoɓdi pergitte,
3. koorka takkere.
Jooni noon haala men fawii tan ko e koorka ramadaan e koorka yarlitaare, ko heddii e koorkaaji koo, ma ɗum aroy e nder damuɗe mum en.
Lewru Ramadaan ko nduun Alla jippini e nder mum Ɓuraana ngam peewal yimɓe e feññinde heen deeƴre e furqhaana. Oon mo seedii e mum lewru yo o hoor ndu. E mon laatiiɗo ko ñawɗo walla ko e ɗanngal woni, yo o limtoy ɗum e nder balɗe goɗɗe. Alla noon yiɗani on tan ko newaare, o yiɗanaani on ɓittere.
To bannge sunna, fawii ko e konngol nelaaɗo Alla (JKM) o wiyi : lislaam mahii ko e geɗe joy :
1. seedaade deweteeɗo alaa so wonaa Alla, Mohammed ko nelaaɗo Alla.
2. daranaade juulde,
3. ittude asakal,
4. hoordee lewru koorka,
5. hajjoyde to suudu kaaba oon mo hattani yahde ngool laawol.
Hono yeewtere Ɗalhata bun Abdellaahi : gorko gooto ariino e nelaaɗo Alla (JKM) o wiyi: eehey maa nelaaɗo Alla ! Mbiɗo yiɗi kumpitaa-mi, hol ko waɗɗii he am to bannge koorka ? Nelaaɗo Alla wiyi mo, koorka Ramdaan. O wiyi: o wiyi: mbele ina waɗɗii he am ko jiydaa e kaa ɗoon koorka ?
Nelaaɗo Alla wiyi mo : alaa, so wonaa tawa ko a jarlitiiɗo. Denndangal leñol ngol waɗɗinaama he dow mum en koorka, waɗi noon ko e ndu jeyaa e jookli joy lislaam ɗi Alla waɗɗini alaa e sago e dow yimɓe, kala caliiɗo ndu, oon ko keefeero jartodinɗo, caliiɗo lislaam. Laatiima ndu waɗɗinaa e dow yimɓe ko ñalnde Altine tawa ɓennii jammaaji ɗiɗi e lewru suubaan e nder hitaande ɗimmere caggal fergo nelaaɗo (JKM).
Jibril Muusaa Joop
