Caaru woni ndogu reedu ngaynateeri (nayi, e ndammiri, e gelooɗi). Addata ɗum ko huɗo. Huɗo koo noon, welaani doktude e anndude, ngam ngaynateeri ko huɗo heewko durata e ñallal. Ko ɗuum waɗi caaru, lekki mum weɓaani heɓde. Caaru waɗi ko pecce ɗiɗi :
Caaru gondungu e cellal. Nguu ɗoo caaru woni caaru garngu caggal morso, addata ngu, ko huɗo hecco, walla ɓiraɗam ɗo wonnoo ñalel keccel (gooleyel).
Caaru gonduɗo e ñawu. Nguu ɗoo caaru waɗi ko pecce ɗiɗi kadi :
- Caaru ɓaleewu. Nguu ɗoo caaru, addata ɗum ko yoga e geɗe guurɗe gonooje he huɗo. Nguu ɗoo caaru, ko mbattoowu (ndaaɓооwu) ; ko mbaroowu. Ko ɗuum waɗi so ngu yanii e ngaynateeri, ina famɗa daɗoori e majji ; ngam ngu alaa lekki.
- Caaru gondungu e ƴiiƴam. Nguu ɗoo caaru ine boni, ine yaawi ko o warata ; kono engu joganaa safaara ngam ngu ñawndirtee, ko ɓiraɗam. Engu waɗta (raaɓa).
Mbaadi yanaange caaru. Nge heewi ko suurkude. So a ŋabbinii nge, a tawat les toni ɗii ina waylii. Ko yaltata e hunuko koo, a tawat ina waylii, ina wuli. Nge heewaani jaɓde ñaamde. Ко noon ne ndammiri yanaandi caaru waarata kañum ne.
Pidooyel (laƴel). Ko ñawu baɗoowo fatareere ɓaleere. Nde ina yalta e ɓanndu ngaynateeri, wayi ko no fiɗannde kural nii. Ɓuri heewde yaltude ko e koyngal yeeso. Ko ɗuum waɗi ina wiyee laƴel. Annduɓe ñabbuuji ngaynateeri mbiɗtii ko addata laƴel ; ɓe mbiyi addata ɗum ko huɗo. Kono ko woowaa e renndo Fulɓe wonde ko huunde fiɗata nge. Ndeen huunde, ɓe mbiyata ɗum ko kuɗeeni (kuumel). Nguu ɗoo ñawu wonaa baɗtoowo, safaara maggu anndaaka tawo ; tee ngu wonaa ɓooydoowo e ngaynateeri. Si ngu naannii tan, ngu warat. So ngu warii ngaynateeri, endi ñaamee ; kono ɗo ngu yalti ɗoo ñaametaake ; ko ko woppetee. Mbaadi fiɗaange laƴel, enge heewi suurkude nguleeki. Ɓanndu nduu ina heewi ɓamtaade. Safaara mum ganndaaɗo heɓaaki tawo e aynaaɓe ɓе faggo leyɗe mum en njaaraani yeeso.
Ɗaamol : ko ñawu gonoowo е ɓernde. Jaggata ko ɗaamol. Ko ɗuum waɗi ngu wiyaa ɗaamol. Addata ɗum ko tuundi wonoori e reedu, e waasde haarde. Safaara mum, ko diideede (sumeede). Ngu wonaa ñawu njaawoowu warde ; engu watta (raaɓa). Mbaadi heɓaange daamol : nge heewi ko suurkude. Nge wayloo, nge wonda e nguleeki ɓanndu. So nge waraama, enge ñaamee.
Ɗaasa : ko ñawu gonoowo e ƴiiƴam. Addata ɗum, ko waasde haarde. Ko ɗuum waɗi, ko ceeɗu tan yanata e ngaynateeri, safaara mum ko haarde ; enge waawa diideede e becce. Mbaadi wondunge e ɗaasa : enge heewi suurkude. So a laartindiima, a tawat les wokkude ndee ina ɓuuti. Ngu wonaa ñawu battoowu ko yaawi. So ngu warii ngaynateeri, endi naamee.
Takko : ko ñawu gonoowo e hakkunde nguru e teewu. Kañum ne, ko heege addata ɗum. Safaara mum ko ɓe ɗeeɗat e nguru hee haa yottoо е teewu hee ; ɓe mbutta e wudere hee haa nguru ɗum takkitoo e teewu hee ; sabu ko ngu takkotoo e hakkunde nguru e teewu. Mbaadi heɓaange takko ngee, heewi ko suurkude ; nge yooma, nge wonda e nguleeki, e ceeru reedu. Kono so ngu warii ngaynateeri, endi ñaamee.
Winndannde TijjaaniMbaalo
(Deftere « Maanditorde annde e pine Pulpule hirnaange Afrik »)
