Ñalɗi Pinal Silɓe : Yeewtere Njaay Saydu Aamadu

Eɗen puɗɗoo yaltinde ɗo yeewtere musiɗɗo Njaay Saydu Aamadu lollirɗo Gelongal Fuuta yuɓɓinnoo to wuro Silɓe ñalnde 23 morso 2009.

Caggal calminali e duwawuuji, e calminaali feewde e ngenndiyankooɓe, o fuɗɗorii ko limtude diiwanuuji Fuuta, o wiyi : “E teddungal subalɓe Silɓenaaɓe, en calminii kala ɓiyi mbiy-mi, jiɗɗo mbiy-mi e nanoowo mbiy-mi fof, ɗo waawi wonde tuggude e : Aftuut, leydi kare e ñaaruuje, wuraaji, caaɗli e baɗahaaji, – Fuladu, Leydi Fulaaɓe e Fulakunnda, lappi firdunkooɓe, Bunndu Kummba, bannaandu Buubu Maalik Sih, rokkan maa Lowre e lommbiinde, addan maa e Ferlo e asliboyli, maama Damga e Leemunna, Ngenaar, ngenndi Naare e daaɗe gelooɗe, nokku Farba e Elfekki, Boosoya (Nokku Abdul e Abdul, Abdul tokara Abdul, Abdul mawɗo e Abdul tokooso, nokku Aali e Aali, Aali tokara Aali, nokku Ndoondi Sammba Nayel e Elimaan Riñnjaw, haa e Hebbiyaaɓe, Diiri Satigi e Almaami, taaniraaɓe Hebbi Demmba, Galo Demmba, Mbantu Demmba, Naawo e Wuuluunde), Hebbi feri, laamii Hebbiyaaɓe, Galo feri, laamii Galoyaaɓe, Mbantu feri, laamii Mbantunaaɓe, Rokkan maa Yirlaabe, Yirlaaɓe Jeeri, Yirlaaɓe Alla-Yidi, Pete e Pene-Njuru. Worɓe Jonngi e Cikkitte, taaniraaɓe Binta Maram Ɓooy, ɓe ngawraani duƴƴi, ɓe ndaasaani dooliŋŋaaji. Jaɓɓe lammi, kaaɗi gila e gummbooɗe. Tottan maa Laaw, Laaw Sammba laawaa mehre. Laaw laawii, laawi conndi, yejjiti ceŋle, ruttii wiyi wonaa jiiɓaare ko heñaare, Halayɓe (Halaybе Demet, Demet dellu daangel maayo, wuro Aadama Sammba, Caski Lamɓe, Duballeewi Aadama Sakke, Mbayla Sillaanaaɓe, Halayɓe Mboon, Halaybe Suska,Suska e Laba jeeri, labii laamii, labanaa laamii), Tooro e Mbelleldi (Soowanaaɓe, Soowa e wuro Purel, Edinaaɓe, Edi e Daalal Sabbu Alla, Ceelaaw, Ceelaaw e Ngiro Foonde, Gamaaji e Leeraabe, Nokku Umaroowel Sawa Donnde, mo Soogi Donnde е Maamuudu Donnde, takko Gayoo, Sammba-e-Yoɓi-ñamaale, Jamaanaaɓe, Jamaa Alwaali, jamaa Alla waali, diiri Usmaan Dan Fojoo, jatti Alwaali Aamadu Delo, Ceelooji, Nokku Seeloobe). Haa addan maa e Dimat, Tulde Dimat, jatti Aali Hammee Juulɗo Kan, diiri Samsu Diin, nokku Kiiraynaaɓе.”

O jokki : ɗuum noon banndiraaɓe, ɗalanon kam hakke, mi waasa juutnaade. Ƴeewen jubbude e Daartol Fuuta Tooro gila nde nokku o wiyetenoo Tekruur e laamuuji mum gadiidi (Lefol Jah Oogo, Laamu Manna, Laamu Tonnjon, Laamu Termes, Laamu Taaga, Laamu Tooro). Haande innde Fuutande jaaldii tuggude e (Lefol Satigeeɓe walla mbiyen Laamu Ɗeeniyankooɓe). Ɗuum woni garal Koli Tengella e Seɓɓe mum e nder dingiral. Cunnoro-ɗen heen ɗe ɗoo naamnde :

• Hol gonɗo Sammba Gelaajo Jeegi ?
• Hol gonɗo Konko Buubu Muusaa?
• No wolde Bilbasi arduno e no yahri?

Lefol Almameeɓe (Darnde Suleymaani Baal e Seemaaɓe Fuuta, Almaami gadiiɗo e Jaagorde Fuuta, Diigol jumaaji e nder Tekruur, Darnde e Battande Abdul Naadiri Kan, Njiimaandi Tuubakooɓe, Jattinaare Fuuta Hiraange, Warngo Abel Jandet, Warngo Lam tooro Sidiiki Sal, Baydi Kacce Paam e Mammadu Yero, Ngonka Fuuta Hakkunde). Abdul Bookar (Nguumdam e Maayde).

Tekruur

Nokku men mo koɗ-ɗen e mum hannde o, ko adii innde Fuuta nde, o wiyetenoo ko Tekruur. Rokki mo ndeen innde ko safalɓe Berbeer en, Aarabeeɓe julankooɓe walla wiɗtooɓe yillotonooɓe nokku o. Koɗdunoo e makko ko leƴƴi Fulɓe, Seereraaɓe, Sooninkooɓe, Manndinkooɓe e Jolfuɓe. Ɗii ɗoo leƴƴi nganndaano leydi mumen ndi ena wiyee Tekruur. Kamɓe, ɓe mbiyatnoo ndi ko Nammandiiru, leydi neema e yaajeende. Adii laamaade ndi ko Jah Oogo en.

Jah Oogo

E nder ngenndi Tekruur, laamu Fulɓe nganndaangutuggikoe lefol Jah Oogo en. Musiɗɗo Aamadu Umaar Jah to Ɓoggee, e nder deftere mum Jaambareeɓe men e jinnaaɗo men Ceerno Maamuudu Jah mo Salnde Tebegut( yo Alla buuban ɗum) mbaɗi wonde Tefol Jah Oogo en tuggi koe hitaande ɓ50 caggal jibineede Annebi lisaa biyi Mariyam, ngol haaɗi ko e hitaandee 1 000. Mustafa Booli Kan lollirɗo Saydu Kan, kañum holli ko ngol woodii ko adii ɗuum. E miijo makko, ngol tuggi ko e gila e teeminannde tataɓere, ngol joofi ko e teeminannde 11^ɓere. Ko kamɓe ngadii haynude haayre ngam yaltinde heen njamndi. To bannge diine, ɓe ngonaano juulɓe, ɓee ndewatnoo ko sanamuuji. Ko kamɓe ngaddi remru samme e ngaynaaka nagge e nder Tekruur. Eɓe nganndi Caamaaba, Kuumeen e Faddunde Ndaw. Ko ceede ngonnoo kaalis njulaagu maɓɓe. Libi lefol Jah Oogo en ko Mannankooɓe.

Laamu Manna

Manna ko innde faarnorde lefol laamu. Wayi ko no wiyde Jaaltaaɓe, Elimaan, Jaagaraf, Arɗo walla Joom, ekn. Ko ɓe juuIɓe ɓe ngonnoo. Finnde mum nde Muraabituun-en pellanatnoo diine, ɓe njahdiino e konu mannankooɓe ngu 4 000 labangal puccu gila Jaara haa Anndalusii e nder leydi Espaan. Ko ndeen woni nde ɓe ndewi e Marok, ɓe cosi wuro wiyeteengo Marakees e hitaande 1 070 e gardagol Yuusuf ben Tashfiin. Adii ƴeftude lefol ko biyeteeɗo War Jaabi Njaay. War Jaaɓi jibini Wat War Jaabi Hammadi Wat lollirɗo Hammadi Manna (e nder tinndi e daari Fuutankooɓe) Kuy Hammadi Manna. Ko oo ɗoo Kuy Hammadi Manna addi konngi keewɗi kaaleteeɗi haa hannde e nder reedu Fuuta :

• Bone Manna
• Baalel Manna
• Manna waawaa ndiyam !
• Hol to Kuy am naati ?
• Kuy naatii e dulndu, ekn.

Kuy woni kaananke cakkitto e lefol Mannankooɓe. O maayi ko e yoolayru to wiyetee Manaama e nder diiwaan Damga, caggal nde Tekruumaaɓe pewjani mo sabu kiisgol laamu makko. Maayde Kuy hawri ko e garal Tonnjonnaaɓe.

Laamu Toñnjon

Toñnjonnaaɓe ko Mandinkooɓe. Ɓе ɓooyaani e nder Tekruur. Ɓe lomtini ko Farbaaɓe. Ko noon paamirten Farba Erem( Mbeñiga), Farba Waalalde (Jeŋ), Farba Jowol (Jaak) e Farba Njum (Sih).

Laam Termes, Laam Taaga e Laam Tooro

Caggal laamu Toñnjon, laamuuji tati pecci diiwaan Tekruuro. Ɗiin ngoni laamu termes to bannge fuɗnaange. Laamorgo ngo ko Jaara e nder diiwaan Ñooro Mali. Laamu Taaga e hakkunde he. Ɓeen ko Fulɓe jillondirɓe e safalɓe. Jettoode maɓɓe teeŋtude ko tati : Ruwoy, Aamesti e Dikko. Laamorgo maɓɓe wonnoo ko Kumballi. Laamu Tooro heedti bannge hirnaange. Laam tooruuji cuɓetenoo ko e galleeje Salsaɓe Geɗe. Itti ɗii ɗoo laamuuji tati fof ko garal Koli Tenngella e Seɓɓe mum.

Koli Tenngella e Seɓɓe mum

Ko Koli sompi lefol deeniyankooɓe walla satigeeɓe. Deeniyankaag la Satigeeɓe. Ɗeeniyankaagal ko suudu e nder hinnde Fulɓe Aynaaɓe.Satigaagal ko lefol laamu Ɗeeniyankooɓe. Koli Tengella Geɗal Liige Heeɗelde llo Yeladi Jaaƴe Saadiga Saŋre Boɗewal Maakama. Baaba makko waraa ko e wolde Jaara e hitaande 1512 caggal jibineede Annebi lisaa. Wari mo ko biyeteeɗo Umaar Kañnjogo miñi mum walla mawni mum Askiyaa Mohammed e leppi Sonngaay en. Koli Tengella ɓamti konu ngu, fayi to wiyetee Bajar walla Baajar to leydi Gine. O woni toon ko Alla haaji, o ɓenni, o naati е Bammbugu, o daraaki, omo yooɓii gaawal e gaandol, fetel e silaama haa o naati e Senegaal. Nde o naati e Senegaal, o daaklii ko e diiwaan Barñi hannde o. Ko toon o ummorii ngam yanoyde e Fuuta hedde hitaande 1559. O naati Daande Maayo ko hakkunde kuurne waalo e coñal, omo wondi konu ngu 3 333 labangal. O adii nanngondirde ko e Laam-Toor Muusaa Eli Banaa Sal, o fooli oon. O yaaɓani Laam-Taaga, o ɓenni e Laamu Termes. Ndeen o fooli ɗii ɗoo laamuuji tati fof, o waɗti ɗi leydi ngootiri, ngondi e les njiimaandi makko. O itti innde ɗe o tawnoo ɗee (Tekruur e Nammndiiru), o lomtiniri innde Fuuta nde. Koli laamiima tuggude e nde naati Fuuta haa e hitaande 1586. O maayi ko ɗo wiyetee Ɓoggel Ceeli, fuɗnaange Ligisayba Gorgol. Caggal makko ko jeñgol makko Sorgor. Cagbа jokki haa e hitaande 1776. Satigeeɓe 26 piilaama e nder reedu Fuuta, tuggude е makko Koli Tenngella haa e Buubakar Faatimata :

1. Koli Tenngella
2. Labba Tenngella
3. Yero Ceɗɗo
4. Buubakar Tabakali Jaaƴe Garme
5. Siree Tabakali
6. Gelaajo Bammbi
7. Siree Garme
8. Njaay Holaa
9. Sawa Laamu
10. Yero Jam
11. Buubakar Sammba
12. Jaaƴe Holaa
13. Siree Donnde
14. Gata Kummba
15. Gelaajo Donnde
16. Gelaajo Jeegi
17. Gelaajo Tabaara
18. Bummu Siree
19. Konko Buubu Muusaa
20. Sammba Gelaajo Jeegi
21. Sule Njaay Mawɗo
22. Gelaajo Gaysiri
23. Siree Garme.
24. Sule Njaay Tokooso
25. Sule Buubu
26. Buubakar Faatimata

Ɓe ɗoo fof, caggal Koli Tenngella, ɓuri dowlude ko Sammba Gelaajo Jeegi e Konko Buubu Muusaa. Lollini ɓe ko wolde Bilbasi. Wolde nde waɗi ko hakkunde kitaale 1738 e 1739. Ko wonaa ɗuum ko, fuutanke fof nanii geɗe keewɗe ena kaalee ko wayi no :

• Sammba ko Ceɗɗo
• Sammba ko luuti
• Sammba laamaaki
• Sammba ɗaccaani ɓiɗɗo

Libi laamu deeniyankooɓe ko Njuɓɓudi Seernaaɓe e gardagol Ceerno Suleymaani Baal.