Henndu ndu welaani ina tampin maa ? Tee a huutoriima peeje kala, gila e leɗɗe haa e peeje goɗɗe, a ronkii seertude heen. Ɗum noon min mbiy maa yo a rutto to defirdu maa, sibu ñamri ina haɗa heen ko heewi.
Ñaamdu e keneeli ɓalndu ko huunde anndanoonde wonde henndu ɓalndu neɗɗo ina fawii e ñamri mum. Hol ko sabii ɗum ? Sabaabu majjum ko “ nafoore warñeende ko seerndude ɓalndu e posone gonoowo e mum оо ”. Тее “ kaaɗeeki ɗeen geɗe jaltidooje e warñeende ina jotondiri no feewi e ko neɗɗo ñaamata ”. Teskaama noon wonde, won heen geɗe moƴƴinooje henndu warñeende, won heen ina caaboo keneeli ɓalndu ɗi moƴƴaani. Gaa gaa puɗi, ndiyam ngulɗam ina wasiyaa. Sibu yarde ndiyam ngulɗam (walla ngaadoraɗam, woni ɗam ɓuuɓnaaka) ina usta warñeede.
“Yimbe heewɓe ina cikka wonde yarde ndiyam ɓuuɓɗam e sahaa nguleeki, ɓuri moƴƴude. Wonaa goonga. Ƴeewee aadaaji yimɓe hoɗɓе е nokkuuji gulɗi ko nanndi e moraade : aɓe nduumii e yarde ataaye gulɗo, hay so tawii naange ina saasi boowal. Oon aadaa ina yahdi e ko ganndal siyaas wasiyii koo : so tawii nde ngule-ɗaa ndee, a yarii ko wuli, ɓalndu maa wonata ko e yiylaade ɓuuɓtude… ɗum noon a warñataa no feewi ».
Legimaaji kecci
Legimaaji kecci ina mbaɗi geɗel biyeteengel kolorofil (ko hokkata puɗi guurɗi noordi haako ñebɓe koo) ; Kolorofil noon ina anndiraa haɓde e keneeli ɓalndu. Tee, o gollortoo ko nder ɓalndu : ɗum na foti addande en horsinde kaakooli. Ko addani wonduɓе e henndu hunuko ndu welaani wasiyeede yo yakkat persil, sibu mum heewde kolorofil.
Legimaaji ƴakketeeɗi
So a ƴakkii ɗi, keletine majji ngoogoto e ñiiƴe е ɗakkudi, lawƴora ɗum en. Ɗum kadi ina wallita ustude geɗe caabotooɗe keneeli ɗi mbelaani. Ɗiɗɓe leɗɗe kecce kadi ko noon, haa arti noon e agrimaaji (agrumes : woni edda ɓiɗɓe leɗɗe, hono oraas, limon, manndariin ekn.) “Ñawɗo mo moƴƴaani henndu tawata wondi ko e henndu hunuko ndu welaani (hunuko luuɓоowo). Omo foti succude ñiiƴe makko e ɗemngal makko. Kono so o ñaamii oraas subaka law, ina waawi wallitde no feewi : ndiyam ɗam maa lawyu ɗemngal makko e hunuko makko, uurna ɗum kadi ; suukara gonɗo heen oo kadi, maa haɓo kaaɗeeki tuutaaɗe ngoo ”. Ko noon kadi witaamin C gonɗo e ɗee ɓiɓɓe leɗɗe maa wallit ɓalndu yaltinde posone cabotooɗe won ɗiin keneeli ɓalndu.
Nebameeje
Nebameeje bidaaɗe tawi ko buuɓɗe, ina mballita heeñere gollaade, tee lawƴa haaɗo-haaɗoonde. “ So geɗe potɗe golleede ɗee ndiwtii mbaawka heeñere, nde wonata ko e yaltinde henndu luuɓndu, luuɓnooru warñeende. Luuɓngol ngol woɗɗondiraani e luuɓngol liingu ñolngu ”. “ Warñeende ndee e taare ɗee e tuutaaɗe joom mum ngona e baartude henndu mettundu foofde. Ɗũm noon alaa e sago heeñere wallee, haa arti noon wallitiree geɗe neenɗuɗe, mbele waawa gollaaɗe no moƴƴirta nii« .
Yaawuur
Yaawuur ina usta keneeli. Won geɗel gonngel e mum jaawrungel keneeli ummotooɗi e ɓalndu. Ko foti reenteede : Teewu guje walla won ɗeen kette heeñere ngaari… sibu kañje fof eɗe keewi geɗel biyeteengel senngu (Zinc). Ndaa noon senngu ina jeyaa e ko addanta warneende luuɓde.
Yoogaa ko e Yahoo
Fulo Bookara Aamadu Bah


