Daawal gaadoraangal batuuji parlemaa gadanal hitaande 2009- 2010 udditnongal ñanlde 09 noowammburu 2009, uddii ñanlde 07 saawiyee 2010. Ko ngal daawal maantingal, sabu ngal ari ko caggal wooteeji hoyreleydiyaagal baɗnooɗi e leydi he, ñalnde 18 sulyee 2009. Eɗen ciftora ko adii wooteeji ɗii, leydi ndi wonnoo ko e iiñcuru politik bonndu caggal kuudetaa 09 ut 2008. E oon tuuma, parlemanteeruuji luulndinooɗi kuudetaa о fof, ko calinooɗi tawtoreede batuuji parlemaa o, sabu wiyde wonde ɗi ndewaani laawol, ɗoon ɗo hoyreejo leydi cuɓaaɗo woodaani. E ngoI ɗoo laawol noon, parlamanteeruuji ɗii fof pottitii e batuuji ɗi, hay so tawii noon teskaama yoga e maɓɓе heewaani ko ngari batuuji, haa arti noon e gonduɗi e laamu ɗi. Ko maa hooreejo leydi o noddi ɓe, jeertini ɓe, nde ɓe mbaɗti arde batuuji.
E nder batuuji he, parlemaa o woоtii saniyaji keewɗi.O wootii bidsee hitaande 2009 ooñtaaɗo (Loi dee finances rectificative 2009), o wootii bidsee 2010 goaɓo (Loi dee finances initiale 2010). O wootii, gaagaa ɗum, ko ina wona noogaas e jeegom eɓɓaande sariya. Ina heen eɓɓaaɗe jamirooje mawɗo leydi yo siif ñamaale dowla o waawi ƴettude e ñamlooɓe ngaluuji. Ɗeen ñamaale ko joɓeteeɗe e duuɓi keewɗi tawa ina pawnoo seeɗa. Ngaluuji ɗii kuutortee ko e ndema, e peewnugol laabi godoron e geɗe goɗɗe. Ina heen eɓɓaande ko jamirooje yo mawɗo leydi siifondire hakkunde dowlaaji Afrik, arabeeɓe, ngenndiiji dentuɗe ekn. Ina jeyaa heen kadi eɓɓaande ooñtooje sañaaji goodnooɗi, ko wayi no sariya jowitiiɗo e ngonka e nder renndo (état civil) gila e kaayitaaji juddu, haa e seedantaagal dewgal maa ceergal, seedantaagal maayde ekn, walla eɓɓaande ooñtoore ko fayti e jeyegol e leydi (Code de la nationalité). Ina waɗi heen eɓɓaaɗe sariya paytuɗe e cellal (Sariya ooñtoowo sariya compugol booñ ngenndiijo gaddotooɗo cellal e eɓɓaande yowitiinde e hare feewde e ownugol (terrorisme).
So tawii won e eɓɓaande keewaano luure hakkunde parlemanteeruuji luulndo e parlemanteeruuji gonduɗi e laamu kañum en e terɗe gofoma kañum, yoga e eɓɓaaɗe goɗɗe ngaddii duko tiiɗngo. Eɓɓaaɗe ɓurɗe famɗude luure ko eɓɓaaɗe paytude e ciifgol nanondire hakkunde dowlaaji walla ciifgol yamiroore ñamaale ɗee dumunna juutɗo tawa ene kuutoree e geɗe nguurndam tiiɗɗe, hay so tawii noon parlemanteeruuji luulndo ngo ina keewi woytaade wonde ngaluuji ñamaale ɗee ina mbaasa huutoreede no haniri nii, haa ko joortanoo heen ko roŋka dañeede. Gaagaa ɗe ɗoo eɓɓaaɗe cifaaɗe dow ɗee, keddiiɗe ɗe fof cabobinii luure mawɗe. So tawii ko ko fayti e eɓɓaaɗe sariya bidseeji ɗi, parlemanteeruuji gonduɗi e laamu ɗi etotonoo ko hollitde wonde goformama o tiiɗniima haa waawi diwtude iiñcuru wonanoondu ndu, etee laamu ngu wallii miskineeɓe e ɓurɓe famɗude doole. Etee kadi ɓe kaɓtiima bonnooɓe jawdi laamu.
Wonande parlemanteeruuji luulndongo, miijooji maɓɓe ɓuri yahrude ko wonde ardiiɓe gofomama o caabinoo iiñcuru ndu (e baɗgol kuudetaa o) haa wallatnooɓe Muritani to bannge ngaluuji fof ndartini juuɗe mumen. Ko noon kadi politik mo gofomama o bayyinta to bannge haɓde e baasal e bonnooɓe jawdi laamu o fof ko fuunti e fenaande. Yeruuji ɗi ɓe ndokkata ko e bidsee ooñtaaɗo hitaande 2009, ɓuri usteede fof ko ngaluuji paaranooɗi e ceŋɗe kaɓooje e baasal, etee ɗiin ngaluuji ustaaɗi kuutoraa ko e kampaañ wooteeji ɓennuɗi ɗi.
So tawii ko ko fayti e hare fewnde e bonnooɓe jawdi laamu, e miijo luulndiiɓe ɓee, ɗuum ko meerorɗe yimɓe ɓee njaɓaano kuudetaa o, walla ɓe ngondaano e laamu ngu e sahaa wooteeji ɓennuɗi ɗi.
Eɓɓaaɗe goode kadi gadduɗe duko mawngo ko ko wayi no eɓɓaande yowitiinde e kuutoragol uujooɓe ngo rewaani laawol, kanum e hare feewde e ownugol. So tawii gofornama e parlemanteeruuji gonduɗi e mum ɗi kolliti ko eɓɓaaɗe ɗee ko kaanɗe, etee ma ɗe mballu leydi ndi e haɓtaade no haanirta nii ɗii ɗoo saqqaaji ɗiɗi, luulndiiɓe ɓee kolliti ko ɗe ɗoo eɓɓaaɗe ɗiɗi kala njogori ko hokkude laamu mbaawka no tooñiri ɓe mbiyaani mbaɗaani. Kala mo laamu ngu yiɗi leeptude, maa takku ɗum waɗii ɗum, walla wiyii ɗum, hono no aadoranoo nii. Yeru, so tawii sariya yamirii kala tuumaaɗo wonde hoɗorde mum ina waawi wiciteede e sahaa kala, firti ko mo polis maa laamu nguutanii fof ina waawi wiciteede, takkee hay ko tawaaka e mum. Ko noon kadi so wiyaama kala tuumaaɗo yo telefoŋ mum heɗte, ɓe njogori heɗtaade kadi ko mo ɓee njiɗi heɓde o tan. Ɗuum fof noon ko geɗe, e wiyde maɓɓe kamɓe luulndiiɓe ɓee, baɗaaɗe etee teskaaɗe e Muritani. Ɗum kadi ko gaagaa luulndaaɗe ɓee dumunaji cokgol tuumaaɓe ɓee. Ɓee mbiyi neɗɗo haanaani ɗaldeede e polis ko ina tolnoo e lebbi ɗiɗi ina leepta ɗum haa jaɓbna ɗum ko woodaani. Tuumaaɗo kadi haanaani sokeede duuɓi nayi, tawa ñaawaaka, ruttee kadi wiyee ko tuumanoo ko woodaani.
Ina teskaa kadi parlemanteeruuji ɗi, teeŋti e dipiteeji luulndo, kala nde ñiŋi eɓɓaande ina njahdina heen peeje ooñtirɗe kuule ɗe ɓe cikki moƴƴaani ɗe, kono ina saɗi nde jaagorɗe gofornama ɓee kañum e dipiteeji gonduɗi e mum en ɗi njaɓi yo wood ko waylaa e eɓɓaaɗe laamu ngu addata ɗee. Ko ɗuum waɗi ina waawi wiyeede mo woni kala ina joginoo faandaare, tee etiima yo nde laato. Wonnoo faandaare gofornama o ko yo parlemaa ɓenninan ɗum sariyaaji eɓɓunoo kala, tawa alaa ko waylii heen. Ndeen faandaare heɓaama. Wonande parlemanteeruuji gonnduɗi e laamu ɗi faandaare mum en ko yo gofornama o yanane ina jogii ƴaañorgal tiiɗngal to parlemaa to, ko addi fof ma ɓenninane. Ɗuum kadi waɗii.
Wonande luulndiiɓe ɓee, eɓe njenanaa ɓe ngalaa mbaawka haɗde parlemaa o ɓe ngalaa mbaawka ɓenninde eɓɓaaɗe sariya ɗee kawranaani ɓe ɗee. Kono anniya maɓɓe ko ñiŋde e suurtude denndaagal eɓɓaaɗe ɗe ɓe cikki moƴƴaani, haa ɓesngu o kam nana daaɗe maɓɓe waawa ñaawde holi daraniiɗo ngoƴaaji mum. Ɓe ne kadi ina mbaawi wiyde faandaare mum en timmii.
Gaagaa jeewte paytude e eɓɓaaɗe sariya ɗe gofornama yettini ɗee, dipiteeji luulndo ngo kuutoriima e ngol ɗo laawol, kaɓtorgal walla kuutorgal mawngal ngal parlemaa jogii feewde e gofomama ngam horde golle mum. Ngal kuutorgal ko huccitinde naamnde e tergal gofornama, oon ara jaaboo e nder batu mbayyinaangu. So joom naamngal ngal yiɗii, ɗaɓɓa yo yeewtere nde uddite, dipiteeji goɗɗi ɗi ndokka heen miijo mum en. Nii woni, kamɓe dipiteeji luulndo ɗi, ɓe mbaawi huccitinde e laamu ngu ko ina wona sappo e go’o (11) naamndal gondugal e yeewtere ; won dipitee gooto gonduɗo e laamu huccitinii naamnde ɗiɗi feewde e gofornama o kono o jaɓaani udditde heen yeewtere, haaɗi tan ko hakkunde makko e tergal gofomama o.
Naamnde ɗee luulndo ngo huccitinnoo e gofomama o njowitii ko e caɗeele ndema hikka, kam e ƴettugol dingire leydi ndenndaandi (gazra) ɗe kaanaani rokkireede, walla nanngal jom jawɗeele en ɓe banke santaraal wullitinoo, walla caɗeele jaŋde leydi ndi, walla caɗeele kisal e nder leydi ndi (warhoyreeji, dahngo tuubakooɓe, ekn), walla ko fayti e kaake coodananooɗe galle gardiiɗo jaagorɗe baɗtaaɗo lopitaan yummiraaɓe e sukaaɓe, walla ko fayti e pusgol foosuuji e taƴgol leɗɗe leegal El Miina (Leegal jeegoɓal) e geɗe goɗɗe e geɗe goɗɗe. E joofnirde batuuji ɗi, gardiiɗo jaagorɗe yettinii parlemaa bayyinaango mum to bannge politik kuptidinɗo laamu mum. Yeewtere tiiɗnde kadi waɗii ɗoon. Wonanɓe laamu ɓee kollitii weltaare mum en e politik mo gofomama rewi o, e wiyde maɓɓe ɗuum ƴoogaa ko e tuugnorgal ngal Mohamed wul Abdel Aziz hollitnoo ɓesngu ngu haa waawi wootaneede haa fooli ñalnde 18 sulyee 2009. Kono luulndo ngo kañum huccitin ñiŋooje feewde e laamu ngu gila e kuudetaa baɗnooɗo e 2008 haa e politik duttinɗo leydi ndi caggal to bannge demokaraasi e faggudu e renndo. Denndaangal jeewte parlemaa ɗee njaltinaama e tele e rajo Muritani, yimɓe heewɓe mbaawii heɗtaade ɗe. Mo woni kala yaama tawa waawi jogaade heen miijo e heɓtinde darnde dipitee kala maa senateer kala : ɗuum noon mo woni kala e ñaawoore mum feewde e parlemanteeruuji keedanɗi laamu e parlemanteeruuji luulndiiɗi laamu.
Fooyre Ɓamtaare
