Ñalnde 28 noowammbar 2011, Muritani mawninii hitaande waɗtunde duuɓi 51 ko heɓi hoore muum. Nguu waɗti duuɓi 21 ko 28 soldaat ɓaleejo mbaɗanoo yargo to Inaal, mbardaa “ amdu e fenaande ”, tawi wari ɗum en ko koninkoobе ɓе ngondunoo e konu ngootu… Nii woni, ñalngu nguu, wontanii en ñalngu sunu. Waɗi en mawninde ngu hitaande kala, ko hoto ɗee bone njejjiteede, hoto ko waɗnoo koo waɗtu e leydi ndii …
Musidɓe tedduɓe, Musidɓe rewɓe e worɓe Sehilaaɓe tedduɓе Ko oo ɗoo jamma mo ngon-ɗen hannde waɗi duuɓi noogaas e go’o, ko kewu ɓurɗo fof bonde, mo hono mum meeɗaa yiyeede e leydi hee, waɗnoo e Muritani. Jamma 27 jofi 28 noowammbar 1990, e nder tuddunde Inaal, 28 kooninke, ofiseeji e sukkuɓe ofiseeji, maree en, soldaateeɓe konu Muritani, mbardaa amdu e teyaaɗe, warngo yoorɓerndaagu ɓurngo fof bonde, so yargo ; tawi wari ɗum en ko ofiseeji e soldaateeɓe woɗɓe ɓe njiidi konu.
Ɓeen koninkooɓe 28 waraaɓе e oo jamma bonɗo, jamma kerse e koyeera ko ɓeeɗoo :
- Adsidaa-seef Abdullaay Jiggo
- Puramyeer kalaas Sammba Baaba Njaay
- Puramyeer kalaas Sammba Umar NJaay
- Puramyeer kalaas Ibraahiima Jallo
- Puramyeer kalaas Mammadu Hammadi Sih
- Sersaa Mbooc Abdel Kaɗeer Sih
- deesiyeem-kalaas Sammba Demmba Kulibali
- deesiyeem-kalaas Demmba Jallo
- Puramyeer kalaas Aamadu Saydu Caam
- Puramyeer kalaas Mammadu Umar Sih
- Puramyeer kalaas Abdarahmaan Jallo
- Puramyeer kalaas Mammadu Usmaan Lih
- Kapporaal Mammadu Demmba Sih
- Soldaat Alasan Yero Saar
- Kapporaal Aamadu Mammadu Bah
- Sersaa -seef Laam Tooro Kamara
- Sersaa seef Suleymaan Muusaa Bah
- deesiyeem-kalaas Umar Kaaliidu Bah
- Sersaa Aamadu Mammadu Caam
- Sersaa Sammba Sal
- deesiyeem-kalaas Abdullaay Booy Jallo
- Puramyeer kalaas Seek Tijjaan Jah
- deesiyeem-kalaas Sammba Bookara Sumaare
- Puramyeer kalaas Muusaa Ngayde
- Puramyeer kalaas Siraajo Loh
- Puramyeer kalaas Demmba Umar Sih
- Sersaa Aadama Yero Lih
- Kapporaal Jibriil Sammba Bah
Hol ko ɓe mbaɗatnoo ? Hay huunde ! Hay baɗte ! Hay sariya gooto ɓe moyaani. Álaa fof tirbinaal siwil walla konu, ñaawi ɓe, saka fawa e maɓɓе kuugal. Warnooɓe ɓe ɓee, wonaa ownooɓe ƴiiƴiiɓe, wonaa laawaare yimɓe finnuɓe, wemjuɓe, ɓe nganndaa ko njahata.
Warnoobе ɓе ɓее, ko ofiseeji e yimɓe ɓe ɓe nooddirtunoo, hanki mum tan, ɓiɗɓe yummiraaɓe e jahdikon njogitaari. Ɓeen ne ciyni tan ko feere fewjanoonde to ɓuri toowɗe e konu e dowla Muritani. Alaa ko ɓe mbaɗi so wonaa wonde ɓaleeɓе. Wonde ɓaleeɓe e nder konu e dowla, goongɗinnooɗo no diidorinoo, wonde Muritani ko leydi aarabeeri tan, dowla ummaninooɗo muumtude kala ko ɓawli e leydi hee.
Wiyaama wonde wonnoo faandaare ɓee warkoyeeɓe ko mawninde hitaande capanɗe tatabiire jeytaare leydi ndii, mawninira ɗum layyaade 28 soldaat ɓaleejo, ɓe alaa ko mbiyi, alaa ko mbaɗi. Ɓe mbari ɓe ko e dow innde leñamleñaagu coofngu kam e añamnguraagu ɓurtungu. E nder ɗum ɗoon, wonaa musidɓe e ɓіуɓе yummiraaɓe maɓɓe tan ɓe mbari, alaa ! Ɓe tunwinii, haa abada, maande ndimaagu ngenndi ndii e hoore mum. Ɗee golle ɗe njangtotaako ko kaaɗtudi bonannde ƴiiƴiire nder doggol juutngol bonanndeeji e warngooji e warhooreeji nefniiɗi.
Hakkunde lewru oktoobar 1990 e lewru feebariyee 1991, denndaangal tuddule konu leydi ndii, ko baɗtanooɗe dummbirde leptirde, ɗo ko ina tolnoo, e tuugaade e millugol ngol timmaani, e 500 kooninke ɓaleejo mbardaa peeje ɓurɗe fof bonde : hakkunde leeptaaɓe, е maasaaɓe kuuraa, e ubbaaɓe ina nguuri, e daasiraaɓe otooji e dow kaaƴe, e unaaɓe haa maayi. Tuddule Jereyda, Ajilaan, Nebeyka e Inaal ngonnoo nokkuuji leeptirɗi ɓurɗi bonde. Ko ina ɓura feccere e maaуɓе ɓee, mbaraa ko e teddunde Inaal.
Ɗii kewuuji njeyanoo ko e bonanndeeji goɗɗi, jaajɗi, kuftodinɗi e nder leydi ndii kala. Ɗee golle bonɗe puɗdorii ko raddo e warngooji Senegaalnaaɓe e lewru abriil1989, gontuɗi, e nder balɗe seeɗa dewɗe heen, politik mumtugol baleeɓe, cuurtuɗi payndaale lugge “ luural hakkunde Senegaal e Muritani ”. Fewjunoo, tee siyni ndee golle bonɗe, baɗtunooɗe Muritani nokku dummbirɗo e paltoor, ko laamu Wul Taaya e konu mum e doole kalfinaaɗe kisal leydi ndii. E nder gure teeru, ko ujunnaaje ujunnaje foksineer e ubriyeeji e gollotooɓe woɗɓe njaggaa e nokkuuji ɗo ngollotonoo, walla e koɗorɗe mum en, ɓooraa jawɗeele mum en haa laaɓi, kayitaaji mum en fof teettaa. Nder dowri too, capanɗe ujunnaaje remooɓe (fulɓe aynааɓе е ко ɓuri teeŋtude) ɓolaa jawdi mum en ndariindi, doofaa e gure mum en, e ngenndi mum en, taccinaa feewde Senegaal e Mali. Ɓaleeɓe daɗnooɓe e caɗeele taccingol, Muritani wontani ɗum en ko kasoo, nokku tooñanngeeji e leepte. Hankati luural hakkunde Senegaal e Muritani dagnanii añamngureeɓe laamu e konu, waɗde ɓaleeɓe golle ɓurɗe fof bonɗe, ɗe faandaare mum en wonnoo, ranwinde Muritani : koyeera, nangle, piyle, warngooji belaaɗe… Biidi e dowrumaaji Sori Malee e Wocci kam e nokkuuji goɗɗi, ko seedeeji caɗtugol ɗee kitaale 1989-1991, ciftinooji daɗnooɓe e ɗii bonnanndeeji, ɗee kitaale bonɗe.
Kenal yaakaare fuɗɗii sooyde ko duuɓi 15 caggal ɗuum, caggal nde laamu Wul Taaya liɓaa. Ñalnde 29 sulyee 2007, persidaa Siidi wul Sheex Abdallaahi, toɗɗaanooɗo hooreejo leydi e daawal hakkunde ngal, haalii e tele, heɓtini darnde laamu e geɗal mum e ɗii warngooji e ngol taccingol, hunii daranaade ñawoore nuundunde e lomtinande loranooɓe ɓee walla ronooɓe mum en kala. Ñalɗi diisnondiral njuɓɓinaa e lewru desaambar ndeen hitaande wootere kadi, ɗi nganndu-ɗaa, hay so tawii kawraani e laɓɓitinde warngooji ɗii e pawgol kuuge e waɗnooɓe walla yamirnooɓe bone ɓee, mbaɗii taaɓal mawngal ko fayti e gartirgol taccinanooɓe. Ngool gartugol, kam fof e heewde ŋakke e caɗeele, fuɗɗaama e darorɗe hitaande 2008. Ko rewi heen koo softinaani hay baɗte, walla nii mbiyen ina faayni sanne.
Koɗtingol artiraaɓe ɓee feewaani ; Taccinanooɓe yonɓe nana haa hannde to Senegaal, ngartaani ;
Laamu nguu haa haande heɓtinaani won taccinaaɓe ngoni to Mali. Kono ɓuri heen teeŋtude fof, ko laamu seneraal Abdel Asiis ngardungu e kuudetaa ut 2008, kam fof e heewde podooje, ina darii e yiɗde haaɗtinde cafrugol ñawannde warngooji ɗii, e dokkugol hesniiɓe ɓee e baayeeji ɗi koninkooɓe waraaɓe ɓee ɗacci, paasiyoŋaji tan.
Nanondiral ngal laamu nguu siifondiri e fedde ɓосcitiiɓe wiyeteende COVIRE, ina еɓɓi rokkude galleeji ofiseeji ɗii ndaamordi miliyoŋaaji ɗiɗi, e rokkude ronooɓe sukkuɓe ofiseeji ɗii e soldeteeɓe ɓее, miliyoŋ e teemedde jeetati mbuuɗu, won heen kadi ndokkee leydii.
Lomtinande hesniiɓe e baayeeji koninkooɓe waraaɓe ɓee ko huunde fotnde, haannde. Hersinii ko fawde sarɗi e ngool lomtingol ; hersinii ko wiyde ina soodtira ɗum deƴƴere bonanndeeji ɗii e nattude ɗaɓɓude hankadi hay nuunɗal gootal.
Kuulal diɗmal nanondiral ngal laamu nguu. e COVIRE ciifondiri ngal hersaani wiyde : “ ɗum waawaa wonde, tee wonataa abada. Ñawndugol gagga warngooji waawaa gasde gaa gaa piɓle ɗee ɗoo laataaki : Goonga e ñaawoore e baɗɗagol waasde yejjitde, yantude e bidtugol haa laaɓana en ko kewnoo e oo yonta niɓɓo e nder daartol leydi men, ngam yaynaade janngo Muritani. Ko e oo sarɗi gooto fajiri nuunɗal e ɓiyngu yummaagu waawata feerde dow gaññeeji Inaal e Ajilaan e Jereyda kam e gaññeeje ujunnaaje ujunnaaje woɗɓe ɓe añamnguraagu (rasismayaagal) yooɓinoo.
On njaaraama
Konngol Sokna Aysata Nan,
ganndiraaɗo Cillo


