Pooɗee-nduuree waɗi haa gooto fof tuuɗi wutte mum ena hebori sippireede. Ɗo ɓe ɓoorii ɗoo, gooto fof yiyi cakkal ngal sakki ngal, ko hono ngaal heddiiɓe ɓee ne njogii, ɓe paami ko ɓe jibinannde leydi ngootiri, ɓe potaani haɓde, ɓe kaayti haɓde. Gooto fof kadi, ndeke ena mooftunoo annde e natal leydi Muritani, ɗo hoɗi ɗoo, ena majjiraa gane keddiiɗe ɗee. Gooto fof yaltini annde nde mooftunoo ndee, ɓe ɓastii natal leydi ngal. Sukaaɓe nayo rewɓe, ngardi ɗiɗo ɗiɗo, ena njogii araaraay leydi Muritani, lommbii ɓe. Ko ɗoon sukaaɓe ɗiɗo arnooɓe adan ɓee ngarti e dingiral sabu cukalel ngel dañii jaabawol naamndal mum.
Black Fuuta
Black Fuuta ko jabbaaji. Ko ɓe ɗiɗo. Simbisaaji ɗi ɓe boornii ɗii, winndaa e majji ko dental. Ko adii nde beɗel ngel rewata laawol, heen gooto yimi daawe cukaaqu mum e nder leegal Sammba Cillo Kayhayɗi. Ɓe liiƴii, ɓe naayii, ɓe kelii, ɓe kommbii, maa mbiyaa ko ɓe yimɓe dalliiji, ɓe ngalaa ƴiyal keeci.
Jaambareeɓe men
Caggal maandino mago Ngootaagu Ngenndiwu walla mbiyen Ngootaagu leydi, Jalluɗi Jam yaaɓani ko hollirde wonde famɗinaani darnde jaambareeɓe leñol maayɓe e wuurɓe. Ko ɗoon segene Muusaa Sih, daande Ndey Kummba Jah e jarfo Alasan Saar ɗeɓi fusde Galle Sukaaɓe keso oo. Jamaanu nguu murti haa waɗti juurde. O noddi Elimaan Buubakar Kan, gumɗo gite, mo wumaani ɓernde e hakkille. O jarfi Abdul Qaadiri Kan, almaami gadano e Fuuta Tooro, leliiɗo to Juude Guuriiki e nder diiwaan Damga. O eewnii Kodda Aadama Ayse.O haali martabaaji mum. Ɗoon tan haa yimɓe cooynii gorko nayeejo mo waysaani, ena ara, ena tuggii salamburu, ena weelnii salamburu ena weelnii satalla e kurus. Kelle poɓɓi, daande Ndey Kummba seri, jaari Seek Umarul Fuutiiyu Taal, Muusaa Sih wayli tufnde, nanngi leeɓol taara, oolel heɓɓii, dingiral wonti iidaango wooto. Yimɓe ndolaani tawo kaawisi e weltaare, Alasan noddi Ceerno Sileymaani Baal, kelnooɗo Muudo Hormo, leliiɗo to Jiinge Jeen Jeri Tummbere e nokku ɗo wiyetee Jeeriyel Tummbere. So Alla holliima ngal ñarogal maa mbiyaa ko Ceerno Sileymaani Baal e hoore mum woni ɗoon.
Caggal Ceerno Sileymaani Baal ko Pennda Muusaa Bukari Yero Yeedi Sammba e Teen lollirɗo Pennda Saar noddaa. Debbo Ŋawle e ŋaawaango, Baarga e cammalle, kippe e suudu baawe, sabbundu ŋaakoote, Koyli Sanaa e Falo taanoo Jarno walla mbiyen mo debbo Fanay, Ndooro galle Alla, diiri Gummboo e Raasin. Debbo yalti, ena suɗorii jawe kalkal, jawe tunte, cakka e dannga, ena ɓoornii wutte folmaat, ena haddii wudere goro, ena nafii tummbude. Kelle pоɓɓi haa deɓi neestude. Pennda Saar yalti, Aamadu Hampaate Bah eeraa. Ndey Kummba Jah e Muusaa Sih mbaɗi heen ko weɗɗaa. Mawɗo Pullo, mo ñaamtaani yeraa mum feeñani jamaanu nguu, ena ɓoornii wutte haako ñeɓɓe ɗeɓɗo fooɗtude bula, ena sakki cakkal daande turki danewal, ena waɗi Cakkal daande turki danewal, ine waɗi kufne Aamadu Seeku Tuure e hoore.
Nde Aamadu Hampaate Bah ɓenni ko Baydi Kacce Paam, kecco mo yahdaani e gacсе rewi heen. Sagata cemsembilo mo foŋtaaki feeñi, ena dadii dadungal konunke, ena sinndii silaama. Hollirtenooɓe ɓee ko ɗoo kaaɗi e Baydi Kacce Paam.
Tesko-ɗe wonde ɓee ɗoo njoyo holliraaɓe, gooto heen fof ena yooɓii konngol walla ɓataake mo yiɗi heɗnude yimɓe jooɗiiɓe ɓee. Kono Alasan Saar haaɗaani ɗoon tan e Baydi Kacce Paam. O noddii jaambareeɓe woɗɓe wayɓe no Aamadu Maalik Gay, Tabsiiru Jiggo, Bah Seydi, Saar Aamadu (konunke), Saydu Sih, Mustafa Booli Kan lollirɗo Saydu Kan, Alhajji Tijjaani Aan e Mammadu Sammba Joop lollirɗo Murtuɗo.
Ceɗɗel Mbay : Caggal doggol jaambareeɓe, ko Ceɗɗel Mbay teddiniraaɗo jamma oo naati dingiral. O naatiri ko wutte ɓaleejo, omo wondi e suka debbo goɗɗo. Oon ɓoornii ko wutte rommbal. O yimi haa weli, O yimi o ƴetti, o teeŋtini njettoor feewde e Jalluɗi Jam. O haali jotondiral makko e Ibraahiima Saar, o joofniri njettoor e duwaaw feewde e pulaagu.
Mago Njalniika : Caggal Ceɗɗel Mbay ko Jalluɗi Jam arti e dingiral. Nde artiri e ngol ko mago njalniika.
Faama Mbay : Caggal tinndinoore ndee ko Faama Mbay to Mbaanañ naati dingiral. O yimi ko « Mbaañ Sammba, Cile e leydi Hammadi ».
Battande laamɗo bonɗo : Nde Faama laamɗo b Mbay gasni ko fedde Jalluɗi Jam arti kadi e dingiral. Nde addi ko mago laamɗo bonɗo. E nder heen, laamɗo oo ena fiya, ena ñallina e naange, ena udda yimɓe e nder paabi cammeeje, ena heɓta jawdi nehaandi walla ndammiri payndi.O woppaani kubbal, o duulaaki asakkeeje gese. O fini subaka gooto, omo wondunoo e ɓiy baaba makko gorko, ɗawaaɗo hakkille, o yamiri watulaaɓе makko yo njaltin oon galle sabu laataade mbuubu e nder kosam ɗam o ñaamatnoo. Hono hojom, watulaaɓe e reenatnooɓe laamɗo kaɓɓi oon haa ɓiici, mbeddoyii ɗum. Ɓiɗɗo, no waawi siforaade fof ena muusi. Alaa ko jinnaaɗo mum yiɗi waɗee hay so tawii ko barɗo hoore. Yumma mum suka dafaaɗo oo wonnoo ko e nder galle hee, yalti sabu muuseede no ɓiɗɗo oo waɗiraa nii. Mo sellaani oo, ko oon wonnoo baafal kisal laamɗo oo e galle oo fof.
Caggal ɗuum, laamɗo fiyaa heen rafi bonɗo hay bayɗo heen no Yero Gugaa Sih to Mbotto noddoyaama kono alaa ko nafi. Gawlo makko makko wattindii ko yahde haa to leyɗeele goɗɗuɗe, dañoyi toon jaaɓanaaɗo, addi. Nde oon ari, holliti mo, kanko laamɗo oo wonde ko o pergitiiɗo e fergitere mawnde. So wonaa o artiroy mo o yaltinnoo galle oo, o dañataa jam. No naane e jooni, o wiyi gawlo makko e watulaaɓe makko, yo njah, njiloyoo ɓiy baaba makko oo, ɓe ngartira ɗum, kañum e yumma mum. Hono hojom, oon e yumma mum njiiloyaa, ngartiraa e nder galle hee, laamɗo dañi jam. Dumunna seeɗa caggal mum, fotɓe laamaade ɓee fof, mbaɗi kuraaje. Kala mo kuraa mum hawri e jappeere ndee, ko kañum jooɗtotoo е mayre. Kuraa oo noon ko naamnde. Kala jiytuɗo walla pirtuɗo naamnde ɗee ko kañum wontata laamɗo leydi ndii. Worɓe galle ɓee fof noddondiri, noddori ñeeñɓe mumen, ngoppi mo sellaani oo. Naamnde mberlaa, hay gooto e maɓɓe jaabtaaki haa alaa ko heddii so wonaa laamu ena ruttitoo ɗo wonnoo. Mo sellaano oo haftii, darii, jaaɓtii naamnde ɗee. Nii woni, hay so ɓe njiɗaanaano mo, Alla mo wonaa haaside oo, rokkii mo. Kanko ne, o itti lefol ngol, o rokkiti ngol mawniraaɗo diiwnooɗo mo e galle oo, caggal nde o anndi ɗum ko foti wonde darnde e jikku laamɗo sabu laamu wayi ko no ngaynaaka nii, ɓuri moƴƴude heen koko deeƴɗo hakkille, mo yaawaani e bonannde, mo neegaani.
Tammbaa Saar : Caggal ndee ɗoo tinndinoore, ko suka naalaŋke tokooso ena wiyee Tammbaa Saar holliri ko joginoo. O jeyaa ko Kahaydi. Taaree debbo Renndo am ! : Nde Tammbaa Saar yeeni ko Jalluɗi Jam lomi yolnde. Alasan Wuddu Saar naatiri ko jimol « taaree debbo renndo am ». O holliri heen ko no debbo pullo waynoo hanki, gila e ñorogal mum, moorol mum, cacci mum haa e jikkuuji mum labaaɗi. O yerondiri oon e debbo hannde, debbo tuundi e tumminaali, wela teppere, wela ɗemngal, poppotooɗo, ñaaƴiroowo ɓanndu mehru.
Diɗɗal Catal El Miina : E oon sahaa tawi diɗɗal catal El Miina gasnii feewnitaade. Ngal adii waɗde ko tinndinoore raɓɓere caggal ɗuum ngal naatani ngamri. Ko adii fof, foti teskeede e ngal ɗoo diɗɗal, ngal waɗi ko sukaaɓe tokosɓe. Hay gooto e maɓɓe heɓaani tawo duuɓi 10. Kono nde ɓe ndarii e dingiral, kala ganndunooɗo Fuuta hanki, mo luttaani, wostaaka, ɓernde mum dilli no feewi. Hay fannu gooto e ngamri ndi ɓe kolliri ndii, alaa heen ko jiggaa.
Accee Mohammed el Meshri : Ко ɗoon Accee ronki nanngude hoore, hocci mikoroo. O yetti fedde Jalludi Jam sabu tiiɗnaare e jogaade faandaare laaɓtunde. Pelle keewɗe cosanooma, e wiyde makko, kono ɗe ndiwaani aset e alet tawi ɗe maayii. So Jalluɗi Jam wuurii haa jooni ko fellitande faandaare nde jogii ndee. O rewni heen ko njettoor ɓee ɗoo sukaaɓe Catal El miina waɗɓe e yeeso oo ɗoo jamaanu golle tiiɗɗe, booyooje haalteede. O wattindii ko yo yimɓe mbaɗtu hakkille e pinal mum en e ɗemngal mumen ko ɗuum woni neɗɗaagal mumen. O wiyi haa hannde, yahdude e jamaanu ko naworde ko jeynoo koo, wonaa weddaade ɗum caggal. O ñaagii sagataaɓe annduɓe e alduɓe hannde ɓee, nde ŋeertinta dadungal, njokkondira e daraniiɓe ɓamtude ɗemngal e pinal leñol ngol mbele Alla ena walla ɗumen koonoo, geɗe mumen mbaasa majjude. Omo yarlitii rokkude ko o jogii e humpito koo, gila e karallaagal mago haa e ñeeñal dingiral wonande kala joom pellital, mo ɓernde mum waɗaani wuddere.
Ko ɗoo yimɓe ɓee mbaynondiri, gooto fof hooti ena weltii, joftodoyi. jalluɗi Jam nawii ray !
Gelongal Fuuta lollirɗo Njaay Saydu Aamadu
