Ko ɓuri anndeede e nder ganndal koode ko nokku ɗo njeya-ɗen ender aduna o. O nokku ɗo njeya-ɗen ɗo, wiyetee ko Satonaange. Hol ko woni oni Satonaange ?
Naange ko hoodere ɓurnde fof ɓadaaɗe en, ɓumde fof ɓadtade leydi. Ko kayre hokkata nguleeki kuule catiiɗe nge ɗe. Satonaange, ko deental tagooje bayɗe no annama leydi nii, taarotooɗe naange. Ɗoo kadi eɗen poti faamnude yimɓe yoga e konnguɗi ɗi njogor-ɗen huutoraade. Heen konngol wiyetee ko « tagofeere » : tagofeere (wiyetee e ɗemɗe tuubakooɓe ko « planet« ), ko tagoodi Alla mbaydi no leydi nii, walla no lewru nii. Eɗum waawi ɓurde walla fotde walla jaasde leydi mawnude. Ɗum woniri e weeyo ko no leydi walla naange walla lewru ngoniri e weeyo ni. Leydi e hoore mum ko tagofeere. Tagopeeje goɗɗe ena ngoodi e aduna he, hay so Banii Aadama en njiyaaka toon tawo. Tagopeeje ɗe noon, tuubakooɓe ena njoginii ɗum en inɗe ; ko ɗum waɗi, tawde en ngalanaa ɗumen inɗe, mbaawaten tan ko huutoraade inɗe ɗe. Ko leydi tan njogini-ɗen innde, mbiy-ɗen ɗum e pulaar (mbiy-ɗen ɗum e Fulfulde) « LEYDI« . Tagopeeje banngotooɗe walla taarotooɗe naange nge ko ɗe ko 9 : tagofeere MEERKUUR, tagofeere WENUS, tagofeere LEYDI, (ndi nguur-ɗen e dow mum ndi), tagofeere MAARS, tagofeere SUPITEER, tagfeere SATUURNA, tagofeere URAANUS, tagofeere NEPTUUN e tagofeere PULUTON. Tagofeere fof ena jogii bolol mum ngol taardotoo Naange men nge. Puɗɗorto-ɗen noon ko tagofeere ɓurnde ɓadtaade naange nge, payen to tagofeere ɓurnde woɗɗude nde. Jooni noon yewen ngoɗɗeeki hakkunde tagopeeje ɗe e naange nge, caggal ɗum ƴeewen hol no ɗe mbaydi e mawneekí, caggal ɗum kadi ƴeewen njuuteeki ñalawmaaji e kitaale e dow majje.
- Ngoɗɗeeki hakkunde tagopeeje ɗe e naange :
- – hakkunde Meerkuur e Naange ko kiloomeeteruuji 57 910 000
- – hakkunde Wenus e naange ko Kiloomeeteruuji 108 210 000
- -hakkunde leydi e naange ko Kiloomeeteruuji 149 600 000
- – hakkunde Maars e naange ko Kiloomeeteruuji 227 940 000
- – hakkunde Supiteer e naange ko Kiloomeeteruuji 778 340 000
- – hakkunde Satuuma e naange ko Kiloomeeteruuji 1 427 200 000.
- – hakkunde Uraanus e naange ko Kiloomeeteruuji 2 869 300 000
- – hakkunde Neptuun e naange ko Kiloomeeteruuji 4 498 500 000
- – hakkunde Puluton e naange ko Kiloomeeteruuji 5 900 000 000
(Kilomeeteer ko meeteruuji ujunere, walla ujunnaje ɗiɗi diraa, tawde keew-ɗen wiyde enen fuIɓe meeteer ko diraaji ɗiɗi ; tawde kadi wonaa diraa tiggu, kono ko diraa kellifaaɗo timmuɗo).
- Mawneeki tagopeeje.
Tawi ko fayti e mawneeki, walla mawngu, e nder satonaange ɓuri heen fof mawnude ko Naange. Kono naange wonaa tagofeere, ko hoodere ! Ma en ngartoy heen so Alla jaɓii. Ɓuri fof mawnude e nder tagopeeje 9 ɗe, ko tagofeere Supiteer, refti heen ko Satuuma, rewi heen Neptuun, rewi heen Uraanus, rewi heen noon ko Leydi ndi nguur-ɗen e dow mum ndi, rewi heen Wenus, rewi heen Maars, rewi heen Puluton, refti heen noon ko tagofeere ɓurnde fof famɗude, wiyeteende Meerkuur. Meerkuur kadi ɓuri fof ɓadtaade naange. Ko tagopeeje ɗiɗi keedi leydi e naange : tagofeere Wenus e tagofeere Meerkuur. Ɗee nate kollata ko jerondiral hakkunde tagopeeje : engal holla hol no Supiteer (walla Jupiteer) ɓurdi tagopeeje goɗɗe ɗe.
E nder sato naange ɓuri nde mawnude tan ko Naange, kono naange wonaa tagofeere, ko hoodere. Tagopeeje 8 satonannge goɗɗe ɗe fof, so ndenndinaama mbaɗaama tagofeere wootere, tagofeere Supiteer ɓuri ɗum. Supiteer ne, so renndinaama e tagopeeje 8 goɗɗe ɗe mbaɗaama tagofeere wootere, Naange ɓuri ɗum ɗo woɗɗi.
Ngal natal hollata ko sato naange kañum e laabi ɗi tagopeeje taardotoo naange : Hollaa ɗo ko naange taarateenge nge (ko wojji ko), rewi heen ko Meerkuur, rewi heen ko Wenus, refti heen ko Leydi, caggal ɗum ko Maars rewi heen, rewi e Maars ko lefol kaaƴe kahooje (nokku koode ciirtotooɗe : wonaa tagofeere kono ko dental kaaƴe pamare e kaaƴe mawɗe ɗe ndenndaani ; ko kañnje keewi felɓondirde, walla doole goɗɗe njana e majje haa ɗe cela laawol ngol ɗe ngoni ngol, ɗe naatoya e laawol leydi, ɗe naata e weeyo leydi ɗe cuma mbiyen “koode ciirtotooɗe”). Refti e ngol lefol ko tagofeere wiyeteende Supiteer (maandoraa “Jupiteeг”).
Umar Abdalla Wele
