Pulaar ene wiya « weli jinngande ko duudotooɗo ». Haaliyankooɓe ɓeydi heen « so aɗa wallee waaw ». Ko goonga, walletee ko mo waawaa, kono so aɗa wallee waaw, firti tan ko hade neɗɗo ɗaɓɓude ballal, yo a taw ko getiiɗo waɗde tawo. Hay sinno o ronkaani ne, omo jari wallude, sabu « moƴƴinta gondigal aduna ko ballondiral ».
Demmbele Aamadu Sammba wiyi : « yimɓe, yo mballondir. Ɗo oya tawaaka, oya tawee ». Sinno Fedde Ɓamtaare Pulaar ko neɗɗo wonnoo, mi wiya o finii law, o ƴeftii kaɓirɗe makko, o mona golloo gila ngori weetndoogo joggaani. O sorii e leɗɗe, o naatii e dunli. O diwii copoƴƴi, o ŋabbii e tule, o yolɓitiima e jolloɓɓe. Tee alaa ko woni heen fayndare makko, so wonaa yo Pulaar yayno, jalba no lewru jamma sappo e tatiijo, fuŋŋiniindu e hakkunde asamaan bakaajo mo woodaa kaɗooje. O wiyi ko yo Pulaar winnde janngee, kadi laawɗinee. Waɗde naatnee e tippudi nehdi e jaŋde leydi ndii, mbele laatoo laawol pooccingol, ngol alaa giye e tuppe, ballowol yontannde hannde, yaakaare janngo wonde jaale jogorɗe tammboyaade ɓamtaare faggudu e pinal leydi ndii fof. Tawi ko e ballondiral e kala ɓiy leydi jiɗɗo jahral mayri yeeso.
Cifeteeɗo ɗii sifaaji dee, kala mo wallaani ɗum, tawata ko alaa e sago mum. Maa wonii joom mum faamaani ko yahetee koo, walla anndaa ko woni nafoore mum e nafoore ɓesngu mum. Ɗum fof e wayde noon, nde fedde Ɓamtaare Pulaar e Muritani noddi, ɓiɓɓe fulɓe ngoni e hebaade no nootorii, terɗe mayre ndariima laŋ ngam sakkude peeje nafooje. Eɗen nganndi, dawɗo fof yiɗi ko jofde e hoɗorde seniinde, lobbere. Ko ɗum waɗi Fedde men nanngude leydi, aafi heen mahdi ɗaminaandi so timmii, maa sukku jolɗe keewɗe ɗe mbeeɓaani limtidde. Ko ɗum waɗi eeraango werleede e mo woni kala, kala ɗo waawi wonde, mbele adda ballal haa oo galle daroo. Oon woni galle Fedde Ɓamtaare Pulaar e Muritani. Sikke alaa, gooto e men fof, ene jogii ko waawi waɗde heen tawa lorataa ɗum. Joom en ngaluuji so mbaɗii juuɗe e jeybaaji, haaliyankooɓe yo kaal, kirjina. Naalankooɓe yo njim mbayyina. Seernaaɓe ko heɗanteeɓe, yo mbaajo juulɓe nde ngaddata ballal, caggal nde nduwii yo Joomiraaɗo yettin payndaale e jam, tawe ɗen haa yeeso mum.
Kono dee kadi, dowryankooɓe woto njaɓ heen heedde caggal. Walla mi wiya tan Fuutankooɓe. Eɗen nana konngol « seeɗa alaa, ko barke woodi ». Waɗde gooto fof, e ɗo doole mum kaaɗtolnii, so waɗii heen junngo mum maa won ko Pulaar wiyata « so gabbel jaɓii tawde gabbel tan maa muudo timmu ». So mi rokkii yeru, won wiɗtiyanke gooto meeɗi waɗde doggol gure Fuuta. Eɗen nganndi, diiwanuuji Fuuta ɓurɗi anndeede ɗii ko jeenay: Damga, Ngenaar, Boosoya, Habbiyaaɓe, Yirlaaɓe, Laaw, Halayɓe, Tooro e Dimat. E nder ɗuum:
• Diiwaan Damga ene waɗi gure cappanɗe jeetati e jeetati (88),
• Diiwaan Ngenaar ene waɗi cappanɗe jeegom e tati wuro (63),
•Diiwaan Boosoya, ene soomi gure cappanɗe jeegom e jeenay (69),
•diiwaan Hebbiyaaɓe ene waɗi ko famɗi fof gure noogaas (20);
•Diiwaan Yirlaaɓe ene waɗi, ko famɗi fof gure cappanɗe naye e jeegom (46);
•Diiwaan Laaw, ene waaɗi ko ɓuri gure cappanɗe jeetati e goo (81)
• Diiwaan Halayɓe ene waɗi ko famɗi fof gure cappanɗe naye e jeegom (46)
•Diiwaan Tooro, ene soomi ko ɓuri cappanɗe joy e jeetati wuro (58);
•Diiwaan Dimat ene mooɓti ko famɗi fof, sappo e jeenay wuro (19)
Hawra, ko famɗi fof, gure teemedde joye (500). Sikke alaa, ɓurngo heen famɗude jeyaaɓe e mum fof ene waawi jogaade teemedde tati (300) neɗɗo, tawi ko waali wuro en tan, ɗanniiɓe e luttuɓe nodditortooɓe wuro ngoo ngalaa heen. Ɓurngo mawnude ngoo, ene waawi jogoo, ko famɗi fof ujunnaaje sappo (10 000) neɗɗo. So mi renndinii, mi feccii e hakkunde, koddiren wuro fof ene waawi waɗa, e eyɓino, ujunnaaji tati (3 000) neɗɗo. So renndii, hawra Miliyoŋ e Teemedde Joy (1 500 000) innama aadee. Caggal coñal aal, maaro walla pale, so gooto fof waɗii teemedere (100) Mbuuɗu, maa hawru Miliyoŋaaji teemedere e cappanɗe joy (150 000 000) mbuuɗu. So tawii ɗum renndinaama, waasataa ɗo heedi e mahngo galle Feddee Ɓamtaare Pulaar oo. Maa wood biyɗo «oo noon woni ko e hoyɗude». Alaa, ko miijo arngo tan. Ene moƴƴi joom hakkillaaji ene miijtoo heen. Haaliyankooɓe e naalankooɓe mbayyina ɗum. Seeremɓe men tinndina ɗum. Jaayndiyankooɓe kadi njaayna ɗum. Sabu so miijo ɓenndinaama tan faamee. So haala kadi regiima tan, maa deeƴ e hakkillaaji kisɗi ɗi noppi malaaɗi puɗi e mumen. Yoo Joomiraaɗo waɗan en heen kala ko woni ɓural.
Malal Sammba GISE
