Ko yonti fof haalee. Won naamne naamnotonoo-mi hoyre am ko ɓooyi, mboɗo ronki dañde mo kollit-mi. Mi tinaani mi maataani , haa taw-mi, ndeke mi wonaa gooto. Sabu won meɗɗo wiyde mi « hoyreejo leydi Muritani, hono Mohamed El Gasaani, ko beeɗɗo ɓesngu leydi fof junngo, kono won ɓe njaɓaani ngo tawo jaggude ». Ko ɓooyaani koo, o yahiino njillu to diiwaan Gorgol. Nde o ari Kayhayɗi, won ko o haali ɗoon, ene ɗeɓi deeƴnude hakkillaaji won e dawriyankooɓe men jeyaaɓe e luulndo.
So mi artii e konngi ɗi o haalnoo, ene waɗi ɗo o wiyi : « Mahngo leydi e keɓgol ɓesngu payndaale mum fuɗɗortoo ko e tiiɗtingol jiydigal e jokkere enɗam hakkunde ɓiɓɓe leydi ». O ɓeydi heen hunaade o wiyi : « Maa mi daro, doole am no potnoo haa muritaninaaɓe fof mbaawa haaldude e nanondirde e ɗemɗe gonɗe e leydi hee kala, ko aldaa e paltoor ».
Kono o haaɗaani ɗoon, sabu o ɓeydii heen : « Ko ndenndu-ɗen koo ɓuri heewde doole, ɓuri tiiɗde e ko ceertur-ɗen koo. Ceertu ɗen tan ko miijooji kono wonaa payndaale, Sabu enen fof njiɗ ɗen ko muritani dentuɗo, jamyamo, ɓamtiiɗo, ɗo nuunɗal, wellitaare e potal njaalii. Ko en leydi keewndi pine, aadaaji e ɗemɗe. Ɗuum ko ngalu mawngu potngu huutoreede ngam mahde ngootaagu hakkunde ɓiɓɓe leydi ndii ». Eɗen nganndi, ene wiyee « hay haala mbelka ko sadak. Sabu ene artira hakkille, ene ɓuuɓna ɓernde ». Hade makko tonngude haalannde makko, o siftinii : « Alaa leydi ndi meeɗaani taccude caɗeele e nguurndam ɓesngu mum. Kono leydi njiɗndi ɓamtaade ndii moƴƴi ko saloo tonngaade e sahaa keeriiɗo meeɗɗo kewde e daartol mum, hay sinno ko sahaa mettuɗo ».
Kaa haala ene siftina fitinaaji baɗnooɗi e kitaale ɓennuɗe ɗee, kewuuji ɗi won e ɓiɓɓe leydi ndii keewi siftinde kala nde lewru Noofaamburu darii, haa teeŋti e nde ndu heɓi noogaas e jeetati. O sakkitorii ko wiyde : « yontii hankadi nde leydi men waawaata jaɓde kala ko kewnoo e daartol mum mbele daranoo sakkude peeje no ɓamtorii. Ko ɗum waɗi mboɗo siftina en jojjugol jokkondiral enɗam men e ɓinngu leydaagu men ». Mi faamii e kaa haala, yiilaade kaaltidal ɓiɓɓe leydi mbele njiytondira, njokkondira enɗam, ndarodoo liggodoo. Caggal nde Hoyreejo leydi oo haali kaa haala, won e dawriyankooɓe men jeyaaɓe e luulndo rokkuɓe heen miijooji mumen.
Dawriyanke Gadano oo ko Sammba Caam, Hoyreejo Lannda mbiyateeka FPC. O wiyi : « e nder haalannde Hoyreejo leydi oo, ene faamee kaaloowo oo won ko yiɗi feññinnde kono wayi ko no jajoowo nii. Won ɗo o yiɗi yettaade, won caɗeele lugge ɗe o maandini. Ene faamee heen, miijo ngootaagu leydi. E haalannde ndee omo ɓuri, e ngol, teskaade e waɗtorde nanooɓe Sooninkoore e Pulaar, mbele paama ko o haalata koo. Haala kaa ene weli, kono ellee won ko o yiɗata feeñninde waya no ene teddi e makko nii. Sahaaji haala makko ene waya no muumaaka. O wayi ko no mo yiɗaa haalde ko mettata won e yimɓe, walla tawa won caɗeele ɗe o yiɗata safrude ɗe o salii innude haa laaɓta. No waawi wayde fof, moƴƴi ko wona goonga e kaalɗo oo. Ɗuum noon anndetee tan ko maa yahda e golle e baɗe tiiɗɗe, laaɓtuɗe. So tawii haala nanaaka kaa yahdii e baɗe e golle laaɓtuɗe, so min tinii njiimaandi nana ruttoo caggal, so min ceediima leƴƴi ɗi njiydaa mbaawii wuurdude tawa alaa jinnganaangol, e ngaan sahnga, maa min ngaddu ballal amen, min ɗofta ngoo waylo waylo haa mo woni fof yiytoo hoyre mum e leydi hee ».…
Dawriyanke goɗɗo dokkuɗo miijo mum e haalannde Hoyreejo leydi oo, ko Gurmo Loh, cukko hoyreejo lannda mbiyateeka UFP. O wiyi : « Nde Hoyreejo leydi haaldata e kayhayɗinaaɓe ndee haalii konngol kollowol waylo waylo jiilatenooɗo ko ɓooyi sabu o wiyi ko « sinno ko sago, mi haalda e mon e Pulaar walla e Sooninkoore, kono mi dañaani fartaŋŋe jannguɗe ɗemɗe men ngenndiije ɗee ». E wiyde Gurmo Loh, “ kaa haala wonaa tan haala mbelnirka, kono ko maande holloore hurum gardiiɗo leydi foti joganaade ɓiɓɓe leydi mum ɓooyɓe welsindeede, ɓooyɓe waasde siftoreede e ko wayi hono nii, ɓooyɓe fuunteede, ɓooyɓe fitolineede, ɓooyɓe haɗeede hakkeeji mumen ɓurɗi teeŋtude sabu mumen momteede. So tawii o hollii yiɗnoode mo haalde e Pulaar walla Sooninkoore, ɗum firti ko o goongɗinii ɗee ɗemɗe ko ɗemɗe ngenndi Muritani, tee kadi haalooɓe ɗe ɓee ngonaa hoɓɓe, ko hoɗɓe, ko ɓiɓɓe leydi ɓe potaani joñeede e welsindeede ”.
Mi faamii e haala ɓee dawriyankooɓe ɗiɗo, wonde won ko waylii e haala hoyreejo leydi ndii. Ene gasa tawa ko waylo moƴƴo. So ɗum laatiima, jaɓɓoree juuɗe sappo. Sabu ko hooynantenoo, so saamii tan hoccete. Alla ene waawi tawaa biynooɗo « Hoyreejo leydi ndii ko ko weeɗi en junngo oo » wona goonga. Waɗde moƴƴi ko njaggen ngo. Nduwo en yoo won ɓural. So neɗɗo salminaama, yo salmito. So haaldaama yo jaabo. Sabu ko haaldude addi nanondirde. Ko nanondirde ittata kumpa. Tee ko ittondirde kumpa jibinta ɓamtaare. Biyaaɗo yo ndah jaggi, so nafoore ene heen ma ɓernde ɓuuɓ. So tawii kadi nafoore alaa heen, ruɗtaade to wonnoo kam saɗaani. Yo Alla rokku en hakkillaaji e ɓerɗe baawɗe seedaade ko moƴƴi, O rewna en e laawol haa njetto-ɗen, keɓen naftoro ɗen.
Malal Sammba GISE
