Kaalen ko fayti e putgol naange е mutgol mum.
So mbuuɗu naange feeñii subaka law fuɗnaange, mbiyen naange fuɗii. So mbuuɗu ngu nattii yiyeede hedde futuro, mbiyen naange mutii. Mbiyaten naange fuɗii, ko nde njiy-ɗen mbuuɗu naange nge fuɗnaange ; nge mutii, nde nattu-ɗen yiyde mbuuɗu ngu. Jooni noon, en mbiyiino naange nge to woni to, hakkunde mum e leydi ko 149 miloŋ kilomeeteer, pawɗi 597 ujunere e 871 kilomeeteer. Eɗen mbaawi jaggude ɗum ko hedde 150 miliyoŋ kilomeeteer. Caafal njaaweeki dogdu mum e nder weeyo ɓolo, ko 300 000 kilomeeteer (km) e nder leƴƴande. Ko ɓooyaani ko, won kiistiiɓe njaaweedi ndi, wiyaa ɗum ɓurii ɗoon, ma ɗum yetto 312 000 km e nder leƴƴande. Hiisaama tan so annoore naange ummiima e naange ena tiindii leydi, ma ngal waɗ hojomaaji 8 e leƴƴande 30 hade maggal yettaade leydi. Neɗɗo noon waawata yiide naange tan, ko ma annoore ara e gite ndaaroowo. Ndeke so en paamii, so naange fuɗii, ma en njooɗo hedde hojomaaji 8 tawa en njiyaani nge, eɗen pada haa annoore ara e gite men. Ko nde annoore wiyi pat e gite men, ko ndeen njiyaten nge, mbiyen nge fuɗii ! Ɗum firti ko naange ngee e ngena ɗoo, kono tawde caafe ɗe ko e laawol ngoni ena ndoga njettaaki gite men, mbiyaten ko nge fuɗaani, tawa noon ko nge fuɗnge. So en ndaɓɓikiniima tan, naange nge yaltat, kono tawde caafe ɗe cuwaa yetto gite men, mbiyen nge yaltaani (nge fuɗaani).
Payen e mutgol naange. So naange arii e mutde, caafe cakkitte ɗe nge nuldata en ɗe, ma mbaɗ e laawol hojomaaji 8 hade mumen yottaade gite men. Ndeke, maa naange nge mut hedde hojomaaji 8, tawa noon e oon sahaa, caafe cakkitiiɗe ɗe ko e laawol ngoni eɗe ngara, eɗen ndaara naange nge, kono nge alaa ɗoon? ndokken yeru ko fayti mutgol naangee hol no neɗɗo yiyrata caafe naange e nder hojomaaji 8 cakkitiiɗi ɗi, tawa noon nge alaa ɗoon. Njagen jooni neɗɗo ena jogii heeɗelde, walla haayre. Aɗa yiya mo, omo wėrlo maa kaaƴe (aɗa ruuɗoo). Ɗo kam alaa caɗeele wayi tan ko naange ena werlo maa caafe ñalawma, aɗa yiya naange nge. Jooni noon, neɗɗo o ena waawi werlaade ma haayre caggal ɗum hippoo walla sornoo caggal suudu. Ma yiy haayre nde ena ara e ma, kono beddiiɗo o, a yiyataa ɗum. Haayre nena ara e laawol, kono beddiiɗo o nattii wonde ɗoon, a nattii yiyde ɗum.
Naage werlotoo caafe mum cakkitte ɗe, e nder yolnde fotnde hojomaaji 8 caafe ɗe ko laawol ngoni, aɗa ndaarda caafe e mbaydi nange nge, tawa noon yumma o (hono naange nge) waɗi hedde hojomaaji 8 ko nge wirnii.
Ɗi kaawissaji noon, woto heen e men fof noon Bahbaaɓe e Sohsohɓe e Wanwaɓe Jowol, hoto kuutoro ɗum, mbiya tawde ko nih, so ɓe ngarii e humtaade e nder lewru koorka, ñande fof yo ɓe taƴ heen hojomaaji 8. On mbiyaaka noon koy !
Jamma eɗen njiya koode e nder ndoogu (asamaan), kono tawa ɗeen koode pettii, pusii, cariima e weeyo hakkunde koode, no faandu moññortoo nih, walla no manka fettirta nih, natti woodde gila en njibinaaka. Kono tawde to nde wonnoo ɗo ena woɗɗi en kaaɗtudi goɗdugol, ko jooni caafe ɗe ngarata e men.
Umar Abdalla Wele
