Mawɗo gooto jaawanndo, biyeteeɗo Kaliilu Ibraahiima Kaliilu, meeɗii waɗdude e ɓiyum afo : “ Hammadi, aan a feertaani, a heɓaani wonde dono, sabu miin, nde njaarat-mi ɗo njaarata ɗoo nde (duuɓi sappo), giƴi am en fof, ko miin fewjanta ɗum en. Nde tolnii-mi e duuɓi noogaas, ko miin fewjanta wuro ngoo fof. Nde keɓ-mi duuɓі capanɗe tati, ko miin fewjanta leydi ndii fof ”
Biɗɗo o jaabii mo : “ kono baaba, neɗɗo dey, ko ƴoƴi koo fof, won gonɗo dow mum, kadi ina gasa tawa a yettodaaki nokkuuji ɗii fof ”. Baaba o jaaɓtii mo, wiyi mo “ alaa ɗo mi yettaaki, so wonaa nokku gooto ina wiyee kumpa, wuro jaawanɓe, hoɗi heen ko galleeji jeeɗiɗi ”. Biɗɗo o heɓɓitii, wiyi mo, “ yah toon ! ”.
Nde baabiraaɗo o fini, haɓɓi puccu mum, dawi, fayi wuro kumpa. Nde o yettii e wuro he, o adii hawrude ko e cukalel dewel, o wiyi ɗum “assalaamu aleykum ɓinngel am !” Ngeel jaabtii mo : “ wa aleyka as salaamu majjuɗo, bisimilla ma ”! Cukalel ngel wertani mo, yarni mo.
Kanko mawɗo o, o naamnii cukalel ngel hol to jiknaaɓe mum ngoni. Ngel jaaɓtii mo “ baaba am dey dawii ɓattitinoyde ngesa mum wuro, neene am noon ummiima ɗo, nawii jam, yiiloyiima jam ”; O wiyi mo hol to mawne Hammadi woni ? Ngel jaaɓtii, ngel wiyi “ ko e nduu suudu o waaldi e bone o fini o duusi kasaara ”.
Ɗoon e ɗoon cukalel ngel waɗi naat-yaltu, fewjani mo bottaari, yaltini gawri sotti, feƴi, fawi barme defi gosi, waɗi heen ko gosi, waɗi heen kosam, ɓadtini mo. O wottii ha o haari. Cukalel ngel ubbiti goro baaba mum, rokki mo, o ƴakki. Ko ndeen mawɗo o felliti naamnitaade mo jaabawuuji makko ɗi o jaabinoo ɗum, tawi ko jaabawuuji gaannuɗi mo, tawde o faamaani ɗi. Ɓinngel am ko aan wiyi kam nde ngar-mi nde, wonde “ko mi majjuɗo», wonde baaba ma “ɓadtitinoyii ngesa mum wuro”, yumma ma “nawii jam etee yiiyloyiima jam”, wonde “mawne Hammadi, waaldii e bone, finii duusii kasaara”, aan kam, kaaɗoo haala hol ko firti ?
Cukalel ngel wiyi mo “ ko goonga kay, waɗi mi wiyde ‘ko a majjudo’ sabu ngar-ɗaa ko ɗo a anndaa, ko maa naamno-ɗaa nde kaalane-ɗaa. So mi wiyii ‘baaba am ko ɓadtitinoyɗo ngesa mum‘ waɗi noon baaba am ko dawruɗo coñal, so ngesa soñaama, roɓtaama, waɗaama e gerngal, lappaama walla sokkaama, rimndee, naattinee wuro, waɗee e nder faawru, firti ko ɓadtitinaama joom mum. ‘Neene am nawii jam addoyii jam’ : neene am, nde dawata nde, roondii ko kosam keew-ɗam, fayri wuro ngam sippoyde, waɗta gawri, artira e galle. Dawduɗo e kosam ko jam dawri, artidi e gawri ko jam artiri. So mi wiyii ‘mawni am waaldii ko e bone etee finii duusii kasaara’, waɗi ɗum ko mawni am ko e nduu suudu waali, ina waali gaajondirde e jom suudu Yero Maama, finii, duusii ɗum feewde wuro maɓɓe. Aɗa anndi noon baalduɗo e jom suudu Yero Maama fini duusi ɗum, ina yaakoraa so tawii hawrii e makko toon, ɗum roondii ko bone e kasaara.
Ɗum noon “ ɓingel am Alla jaaraama a jaaraama, mi wayniima ma, njiɗnoo-mi ko njamminaa mi laawol feewde wuro Gelaajo en ”. Cukalel ngel jammini mo wuro ngo, o tiindii toon, o adii fottude ko e sukaaɓe ina tuufoo bile, o naamnii cuuɗi Gelaajo en. Heen cukalel gootel wiyi mo “ nduya suudu ndu foondu juurii ko toon ”. Mawɗo oo wiyi mo “ so mi tawii ndu diwii noon ?”, cukalel ngel wiyi mo “ mbaɗta no mbaɗno-ɗaa so naamnaade ”. O ɓenni, o ari e galle Gelaajo, o tawi ɗoon cukalel gorel, o tawaani ɗoon jiknaaɓe mum, o felliti waalde ɗoon. O addanaa hiraande o hirtii ha o haari, o wertanaa hakkunde galle, o lelii o ajjii, o hooynii asamaan haa juuti o wiyi “ so asamaan o wonno karaaje, maa wel dognude puccu ! ”, cukalel ngel ina heɗii mo, heɓɓitii wiyi “ so tawii kay koode ɗee ngontaani copoyyi ”.
Mawɗo oo waali ɗoon haa weeti, ngatamaare waali toɓde e wuro he, nde weeti o darii e damal suudu o wiyi “ eskey kooni ko toɓo woni ɓural, ko wonnoo e nder leydi fof yaltii, kullon fof nguurtii”. Cukalel ngel kadi heɓɓitii wiyi “ so wonaa maayɓe men ”.
Duɓɓi toowki ina darinoo e hakkunde galle o, mawɗo o hooynii ki ko juuti wiyi “ kooni ko kii duɓɓi toowi, nganndu-mi debbo reedu waawa ŋabbude e makki ”, cukalel gel wiyi “ mate tawata ko wonaa debbo reedu mbato walla ullundu sabu ko ɗoo ɗi ñallata yeeŋde e tellaade ”.
Mawɗo o renndini kaake mum, wiyi yo haɓɓane puccu mum, o waynii njaatige makko, hono cukalel ngel, ngel wiyi mo “ bismilla ma, fad haa jiknaaɓe ɓee ngarta !”, o wiyi alaa “ ndeen mi haangete ! ”.
O hooti wuro maɓɓe, o laaɓaa tan ko ɓiyiiko o wiynoo mo ko, ko goonga : “ganndal anndidtaako, ko maayo tan, gooto fof ƴoogat heen tan ko hakkille mum hattani roondaade, ko heddii ko woppa ɗoon, etee ko mo Alla welaa tan tottata, fawaaki e mawɗo, fawaaki e cukalel. ”
Won miijiyanke gooto tuubaako wiynoo “ pittaali ɗi Alla tagi timmini padataa heewde duuɓi ngam hollirde timmal mum en ” Jean Paul ngam Sartre.
Tinndani mi ngol tinndol ko Abdullaay Aadama Sal, jeyaaɗo wuro Bahbahɓe, luttuɗo Ndakaaru e leegal biyeteengal WOOKAAM. Kanko Abdullaay Aadama Sal, o ari e Ndakaaru ko e hitaande 1971 ngam ndaartude golle tuubakiri, gila e oon sahaa waylo waylo keewɗo tawii mo e wuro Ndakaaru, o wuurdi toon e leƴƴi keewɗi gila e lebu en, seereraaɓe, jolaa en, wolofaaɓe ekn. Kono ɗum addanaani mo yejjitde lasli makko, sabu o meeɗaani wayrude Bahbahɓe etee ko aadaaji haalpulaar en tan o nehiri ɓesngu makko. Tesko-ɗen kadi ko o koohoowo e nder leegal Wookaam ngal, ngal nganndu-ɗaa, e lasli, ko leegal lebu en. Waɗi en wiyde noon, ko o salndu jamaa leegal ngal, en kawritii ɗoon e kumal ɓiyiiko debbo kono ardii kumal ngal ko seereraaɓe, lebu en e jolfuɓe etee, dariiɗo heen haali fof wonata mantude mo sabu wonde mo juulɗo e jokkoowo enɗam.
Maamuudu H Joop
