« Ko gooto waawi fof, ko ɗiɗo ɓuri. Waɗde so sappo njinngii ɗiɗo poolaama, tawa won heen jamfiiɗo ». Sikke alaa, cosgol pelle jeyaa ko e aadaaji men. Ko ɗum saabii goodal pelle giƴiraaɓe (yiƴƴuɓe), pelle rennduɓe hinnde, pelle jiyduɓe wuro, pelle nannduɓe liggeyaaji walla meeɗnooɓe ɗannodaade e nokku gooto. Mi haalaani pelle meeɗnooɓe janngidde e duɗe walla rennduɓe leñol e ɗemngal. Ko laylayti renndo ɗii naati koo, ellee ɗum ɓeydii ko saraade.
Waɗde pelle keewɗe cosaama, wootere heen fof e fayndaare mum. Alla waɗi, sahaaaji, payndaale keewɗe ene pottita. So mi rokkii yeru e Pulaagu, ene waɗi fedde yoolti leñol, fedde dasal e daɗorgol, fedde Ɓamtaare Pulaar, fedde Tabital Pulaagu, fedde ɓirgal e daɗol, ekn. Ko huunde waɗde faayiida, sabu ɗee pelle fof, payndaale mumen ko waɗde ko ene sinka pulaagu, ko ene ɓamta ɗemngal e pinal Pulaar e mbaydiiji mum fof. Sinno ko sago, ɗee pelle fof mbaɗda junngo e faandu, pewjida, liggodoo. Kono weeɓaani, sabu en sarondirdee woɗɗondirde. Saka noon, ko laylayti renndo ɗii ngari koo, heewɓe ene ngonda e fedde tawa meeɗaani yiyondirde. Ɗuum kadi alaa ko bonnata, tawde fedde faynde heen e yuɓɓinde gollal fof ɗeya ene tawtoree, hay so mbismaaka. Ittataa noon, kala heen fedde ɗaɓɓunde ballal e keddiiɗe ɗee, no waawi siforaade fof, tawde ene nootii payndaale ɓamtugol pinal pulaagu e ƴellitgol ɗemngal Pulaar, ene foti nooteede e walliteede. So dañaama eɗe njokkondira ɗo ɓadii, eɗe mbaɗtondira hakkillaaji e yiɗde wallondirde, ene moƴƴi. Boni ko baɗtondiral hakkillaaji jillungal ngañgu, seyfito e bonnito golle.
E faamaamuya am, tawde gooto e men fof ko lommbiiɗo, won ɓe ɓuri, won ɓurɓe ɗum, kadi won ɓe foti, so dañaama, ɓuri moƴƴude mbaɗen ko ko haaliyanke biyateeɗo Aamadu Sammba Demmbele wiyata koo « nanngondiren, mballondiren, ɗo oya tawaaka oya tawee ».
Njaay Saydu Aamadu ne, ene heewi wiyde «kala ko renti, hulee hersee, ittanee geɗal ».
Tawde noon terɗe ene ceerta tawa ɓerɗe ko goote, Fedde fof ene waawi liggoraade bannge, no waawiri, tawa ɓerɗe ko goote, hakkillaaji ene pewjida ko nafata, ko addanta pulaagu yiytaade hoyre mum.
Tawde noon ko aadeeji ngollotoo, te ko aadeeji ngollantee, waasataa ɗo juumaa, walla ɗo fergitaa, sabu neɗɗo timmaani. Ko ɗum waɗi, sinno ko sago, so mi yiyii heen fedde ene golla ko cikku mi feewaani, mi yiiloo soccondirde e ardiiɓe ɗum, tawa ko e hakkilantaagal, mi addira ballal am ñiŋooje mahooje e wasiyaaji moƴƴi, cuusnooji, coftinooji, kono kadi tabitintooɗi, baawɗi nawrude yeeso.
Caɗeele men tan, ko eɗen njogii softuɓe, liggotooɓe. Kono kadi eɗen njogii ɓe ngittataa e ɓuuɓri mbaɗtataa e naange. Ɓeen ngoni ɓe liggotaako, ɗalataa liggotooɓe liggoo. Pulaar ene wiya « so poɗɗel wujaaka, yoo ɗaccide e nehal mum ».
So tawii alaa ɗo ɗooɓnde waawi heede e kore, alaa ko moftoytee nder faawru. Ciftoren tan, tawɗo fooyre ene huɓɓa hakkunde maayo, so yiɗaa bonnude innde mum e warde hoyre mum mette, yoo weddo heen leggel, walla kam ɓenna tan waasa wiyde ene ñippa. « Sabu ko Alla huɓɓi, junngo tagaaɗo ñifataa ». Ko noon ne kadi, ko Bajjo feewni, saaysaay bonnataa. So yimɓe ndenndii ko feccotaako noon, woto njaɓ luurondirde, seyfitondirde, walla golle mumen herƴinondirde. Mawɗo gooto wiyi: « yiɗ golle maa, kono woto añ ɗe bannde, sabu e aduna, gooto fof, ko waɗata koo ene nafa goɗɗo oo ».
Yo Alla rokku en dental gondungal e kawral ɓerɗe e paamondiral hakkillaaji. O sellina, O semmbina, mbele ngollodo-ɗen e paamondiral e jiɗonondiral moƴƴere, ndesanen ɓesnguuji garooji naftoroo.
Malal Sammba GISE
