Koolol Eeleega-Gural wiltinii pulaagu ɗoon ɗo ɗaɗi ɗii maayaano

Ñalnde 29 e 30 bowte 2023, gure Eeleega e Gural to diiwaan Baraknaa Muritani njuɓɓunii koolol pattamlamol ngam wuurtinde geɗe ngaynaaka e ceŋɗe mum e geɗe finaa-tawaa ŋarɗuɗo mo yontannde hannde ndee yeebaaki e gardagol Aamadu Demmba Bah. Ñalɗi ɗii noon mbaɗaa ko e teddungal Ceerno Sileymaani Kan, mo Wul Yense e gooto e ɓiɓɓe nokku oo, laatinooɗo mbaambuur diiwaan oo hono Siidi Amiin(yo yurmeende Geno won e mum, kaŋko e maayɓe juulɓe).

Golle kewu nguu kurmbitaa ko ñalnde 29 bowte 2023 to Galle Sukaaɓe Eeleega. Ɗe ngudditiraa ko Quraana tedduɗo e daande Mustafa Wul Haaj. Hoohooɓe heewɓe tawtoraama subaka oo. Ena e ɓeen Sileymaani Kan, gooto e teddiniraaɓe ñalɗi ɗii, Galle Siidi Amiin (yo yurmeende Geno won e mum), diisnondirɗo Waali Baraknaa, cukko meer Eeleega, sarɗiyaŋke Xaali Jallo, Ceerno Abdullaay Dooro Soh lollirɗo Bacca, Hammaat Mammadu Joop, Moodi Haawayel Jallo, Fari Jeeri Bah, Jallo Daawda Sammba, gardiiɗo Tabital Pulaagu, catal Muritani. Faayiida mum, jamaanu keewngu nootitiima haa nokku oo ɓitti, faaɗi, yimɓe ndoŋki toŋorɗe ɗo njooɗii. Yoga e ɓee ɗoo kadi ƴettii konngi ngam anndinde no faayiida ñalɗi ɗii potiri mawnude e nafooje puɗɗiiɗe yiyeede e tijjaaɗe. Aamadu Demmba Bah gardiiɗo koolol ngol e Sileymaani Kan teddiniraaɗo ñalɗi ɗii ƴettii konngi kadi haala mumen teskinii, teskaama (maa en ngartu e konngol Aamadu Demmba Bah e mbaydi njaajndi, so Geno haajii). Abdullaay Mammadu Bah haalii e innde Haaruuna Rashiid Jallo, Yahya Wul Yuusuf e innde Galle Siidi Amiin e taworeede joom-suudu mum e sukaaɓe mum ɗiɗo debbo e gorko.

Huutoraa ko ɗemɗe ɗiɗi Arab e Pulaar so wonaa konngol hooreejo oo hono Aamadu Demmba Bah. Ngool ko e farayse waɗaa. Denndaangal ko haalanoo, Abdullaay Mammadu Bah firii ɗum e Pulaar walla waɗti e Arab.

Caggal konngi ɗii, seedanteeje 5 ndokkiraama ɗoon e joɗnde ndee sabu teskeede golle joom mumen : Galle Siidi Amiin, Sheex Haybelti, Haaruuna Rashiid Jallo lollirɗo Moodi Haawayel Jallo, Fari Jeeri Bah e Sileymaan Kan lollirɗo Umaar Mammadu Kan.

Ko ɗoon golle subaka ɗee kaaɗi, jamaanu nguu ñaltoyi e nokku gooto haa heddii won e yimɓe seeɗa heeriiɓe. Kikiiɗe, ko fuku koyɗe hakkunde senngooji ɗiɗi. Jamma oo, Diɗɗal Jaalal jerwini haa ruuki, ɗoo e Eeleega.

Ñalnde 30 ndee, ko ñalawma mo Gural heerorii. Ko toon wejooji paytuɗi e ngaynaaka ko wayi no kocce peewnaaɗe ɗoon e diiwaan hee walla e jinnditorɗe ɗe pulaagu heewi yiyreede, mbaɗaa. Ɗuum jiidaa e lawɓe ɗiɗo Kaliilu Wañ e Hammadi Sammba Jum, ummiiɓe gila Nuwaasot ena ngaddi geɗe mumen haa timmi. Ko ɗoon kadi jeewte ɗee mbaɗaa. Yeewtere adannde ndee fayti ko e ɗemɗe neeniije. Yeewti nde ko Sileymaani Kan. So baabooy Gellaay Aali Faal, gorko Aram Sahre nanngii jimol Demmba Jeey e Fallemme won ɗo o wiyata ko Abdul Demmba e Abbaas nganndi maayo, njaabanaa maayo. Ñalnde heen ne, jamaanu nguu humpitiima wonde Sileymaani Kan ena anndi daartol ɗemɗe neeniije Muritani, ena tampi e majje gila e ko suuɗii heen haa e ko fuŋŋinii heen. Hade makko jolde e toɓɓere ndee, o adii waɗde ko njettoor keeriiɗo feewde ardiiɓe  ñalɗi ɗii sabu teddungal ngal ɓe ndokki mo, kaŋko Sileymaani Kan lollirɗo Umaar Mammadu Kan walla Giɗaaɗo so teddinirde mo faayiida koolol ngol. Nde Kanyel arti e nehaande yeewtere mum, siloyiima to woɗɗi gila e ɓakke kecce Fedde Ɓamtaare Pulaar, golle gollanooɗe, sippirooji e caɗeele kawraaɗe haa yettii ñalnde ɗuɗal ɗemɗe ngenndiiji ngal udditaa e hitaande 1999. O Sakkitorii ko waɗde eeraango feewde joom ɗemɗe en ɓee nde tiiɗnotoo e heblude ɓesnguuji mumen sabu golle ena keddii tawo. Usmaan Sileymaani Kan, ɓiyiiko, ko gooto e njeñtudi duɗe ɗemɗe ngenndiije ɗee, waɗi heen teskuya laaɓtuɗo. Oon yahri ko karallaagal diwooje etee duɗal mum leslesal fuɗɗorii ko pulaar.

Yeewtere ɗiɗaɓere ndee faytunoo ko e sohre Nagge(sirlu). Ndeen ƴetti ɗum ko Njaay Saydu Aamadu lollirɗo Gelongal Fuuta.

“En njeewtiraani ko fayti e nagge sabu en ɓurde anndude nagge walla ɓurde faggaade ɗum sabu eɗen nganndi nde nayi ngoodi e nder leydi Muitani ndee, ɗoo humpaaka, nde annduɓe jawdi peeñi ndee ne nokku oo ɗoo kadi ɗawaaka. Naatir-ɗen ko to bannge pinal e to Sohre Leñol. Kono ko adii nde naatanten mbunndi-mbunndi yeewtere ndee, njubben e daartol anndiraaɓe nagge, waɗɓe nagge nagge e naftoriiɓe nge so Fulɓe hay so en njuutnaaki.

1. Njubbannde e Daartol Fulɓe

Fulɓe ko leñol e nder leƴƴi Afrik, kaalowol Pulaar to bannge hirnaange walla Fulfulde to bannge funnaange, ɓurngol saraade e nder Duunde Afrik wonande leƴƴi keddiiɗi ɗii.  Engol tawee e Muritani, Senegaal, Gammbi, Gine Bisaawo, Gine Konaakiri, Mali, Burkinaa Fasoo, Niseer, Niseriyaa, Kameruun, Caad, Siraa Lewoon, Somali, Sudaa, Centar Afrik, Togo, Benee, Ecoppi, Eritere haa e Gaana e Kodduwaar. Haawnaaki tawa won ɗo ngol filtata banngeeji goɗɗi kono ko e nder ɗee ɗoo leyɗeele ngol ɓuri jaalɗaade.

Fulɓe ko leñol ɓooyngol saɗne. Ko ɗuum jeyi sabaabu wiɗtooɓe heewɓe ena luurdi e asli maggol. Ɓurɓe heewde ɓee noon mbaɗi ngol dawi ko e Daande Niil to leydi Misira. Deftere Professeur Abuu Bakri Muusaa Lam “gila Heli e Yooyo haa Fuuta Tooro » ena seedtoo ɗuum.

Ngol rewi e jeereende mawnde Sahara, fotde dumunna juutɗo seeɗa. Ngol ɗacci ɗoon ɓarakke maggol e nder wimmbalooji kaaƴe ɗo ngol koɗnoo. Ko ɗee ɓarakke ngoni ko wiyetee e ɗemngal farayse: peintures rupestres. Ko e ɗeen ɓarakke haa hannde, ngoni ɗo alkule kuutorteeɗe hannde e binndol ɗemɗe winndere ndee, ƴoogaa. Henri Lothe, Teophile Obénga, Seek Anta Joop, Mustafa Booli Kan lollirɗo Saydu Kan, Mammadu Sammba Joop ganndiraaɗo Murtuɗo, Abuu Bakri Muusaa Lam e Sileymaani Kan en ena ngooŋɗini ɗuum.

E oon sahaa noon, ɓurnoo tabitde to bannge golle ko nehgno kulle, sehngo kaaƴe, remru, waaño walla awo e ɓogguru ɓiɓɓe leɗɗe. Nde ɓe ngummii e nder jeereende Sahara e no ɓe ngardi haa e daande Dalliwol (Maayo Senegaal) ko daawal juutngal. Ngam tonngande banndiraaɓe ngaal daawal, en nduttoto e binndi Arɗo Jeeri ɗo o naamndotoo pullo lappol mum:

“Holi aan, Pullo ciliiɗo, boɗeejo, mo koofol kofingol?
Miin, ko mi taanoo Buytoori pernooɗo funnaange, ferani Niil
Ko mi Fiiraawuuna cuɓinooɗo hoɗorde e Tebes e to Memfiis.
Mi ɗaccii ɓarakke am e leydi Nibi e to belgol Maayo Rifte
Mi rewii Darfuur, mboɗo yaaɓani Baafuur
Mi taƴtii Sahel, funnaange e hirnaange, gila Niil haa Maayo Senegaal

Caggal nde nganndu-ɗen ɓooygol Fulɓe e boli fergooji mumen e jaaƴnde mumen, naatanten ko Nagge, njaatigi koolol ngol, tiitoonde yeewtere ndee. Maa en kaal heen jotondiral Pullo e nagge, iwdi nagge, ɓesngu mum, sifaaji mum e rafiiji mum.

• Jotondiral Pullo e Nagge

Pullo waɗaani wonde nagge ko jawdi. Pullo waɗi nagge ko enɗam mum nde tawnoo ko nagge o adii nehde. Pullo nanngiri nagge ko jahdiiɗo mo seertetaake, ko ngaaɓdi ndi hiirtortaake, potndi reeneede e hormeede.

Ko ɗuum waɗi jettooɗe nay asliyankooje cuuɗi fulɓe (Jallo, Bah, Soh e Bari), wootere heen fof ena jogii e sifaaji nagge ɗi jokkondiri(oole, woɗeewe, ɓaleewe e raneewe). Ko noon ne kadi, kala yettoode e kala sifaa nagge ena jogii jookdu mum (funnaange, hirnaange, rewo e worgo), ena jokkondiri e kuuje nay, nehaaɗe koode (jeynge, henndu, ndiyam e leydi). Maa en ngartu en yeeso.

• Iwdi Nagge

Nagge, wiɗtooɓe heewɓe walla yahruɓe ganndal nayi, mbaɗi nagge ummii ko e ndiyam. Ngeen kadi ko nge ndurmbeeliiwe wonnoo (nagge heen ngaari heen). Ko caamaaba resndi nge kuumeen. Ko ɗoon lawɓe, aynaaɓe e wammbaaɓe mbiyata:” labbo dikko, pullo samba, bammdaaɗo Demmba, jelliŋeere fuɗɗi nayi, fuɗɗi ngaynaaka, ɓirduɗe baddi, lalorɗe eeri, Mali sehi, Malaaɗo soodi, gawri keewndi, kosam keewɗam, arsuko e yaajeende, ñiiɓal joom galle”.

Kuumeen ne totti nge Ilo yeladi jaaƴe Saadiga Saŋre Boɗewal Maakama caggal nde janngini mo sirlu ngaynaaka e dow sappo e ɗiɗi boowal. Nde Ilo seerti e kuumeen, Forforoondu, joom-suudu kuumeen rokki mo, kaŋko Ilo dammbol, tiggal walla ɓoggol ñalbi ngol piɓle 28.

Ko ɗoon kadi woni nde Ilo naamndaa jaabii ngol konngol: Ko miin woni Ilo Yeladi Jaaƴe Saadiga Saŋre Boɗewal Maakama, funeere Caamaaba, ngaadaata ngadduba nayi, mo Kuumeen adii jannginde sirlu ngaynaaka, taƴtuɗo boowe sappo e ɗiɗi, fiɓti dammbol ngol noogaas e jeetati fiɓnde, Gannduɗo innde Nagge e jaati.

Nagge ngee jibini kolce nay ɗi njiidaa goobu: oole, woɗeewe, ɓaleewe, raneewe. Galleeji nay maa jettooɗe goodnooɗe e oon sahaa ɗee Jallo, Bah; Soh e Bari, gooto heen fof labitii nagge. Ɓe piɓi aadi hakkunde maɓɓe e kuumeen e caamaaba. Ɓe mbaɗti haayaade maayo e waɗde sadakeeji. Ko ɗoon haa hannde jookli e koode caraa hakkunde maɓɓe. Gooto fof anndinaa sifaa nagge foti nehde, to hoodere mum woni e jookdu ndu foti oordude walla ɗannoraade.

Ko ɗuum jeynoo sabaabu haa hannde kala ko fulɓe ena ngolla, nagge ena heewi feeñde heen: so maandeeji mum walla so geɗe malnorteeɗe walla so e coñce jaŋtaaɗe.

•  Ɓesnugol nagge

Nagge ɓuri heewde fiytude walla reweede gayi ko saanga demminaare ɗo ndunngu roondii. So nge rewaama, e wiyde Saydu Mbac mo Hoore Foonde e nder deftere mum wiyeteende “Ñaalal Pural” ena anndee so  nge jogiima walla so nge jogaaki, so ñalel nge jogori jibinde walla so gayel. Fofof anndirtee ko e jippagol ngaari ndii. So koyɗe ngaari ndii njippodiima laawol gootol, firti ko nagge ngee nanngaani. So ngaari ndii jipporiima koyngal ñaamal, nagge ngee jibinoyta ko gayel. So nge jipporiima nanal, nagge ngee jibinoyta ko ñalel. Hay so a tawaaka nde nagge ngee rewetee, a yiyaani nde ngaari ndii jippotoo ndee, so a yiyii nagge duñnge, aɗa faama hol koyngal ngaari ndii jipporinoo. Enɗi nagge ngee ko oon bannge ɓurata tellaade. So ñaamal, ngaari ndii jipporinoo, enɗi nagge ñaamo ɗii ɓurata tellaade, so nanal ne ko noon.

E wiyde makko haa hannde wonde nagge saawata ɓiɗɗo ko lebbi jeenay e balɗe jeenay e waktuuji jeenay. So gool oo jibinaama, adiima muynude e enndu ñaamru yeeso, ngeel wonata ko jeñowel. So ngel adii muynude ko enndu nanuru yeeso ngel wonata ko juutowel balɗe kono ngel yeñataa no feewi. So ngel muyni ko enndu ñaamru caggal; ngel wonata ko majjowel. So ngel adii muynude ko enndu nanuru caggal ngel wona ko parwowel.

So aɗa yiɗi anndude mbele nagge ɓesnge entunoo ko gayel walla ko ñalel, a ndaarat ɗo goolyel fuɗɗotoo muynude ɗoo. So yumma oo mettiima caggal maggel, nganndaa nge entunoo ko ñalel. So nge mettii ko wuddu goolyel ngel, nganndaa kadi ko gayel nge entunoo.

So nagge rewaama ena hucciti funnaange beƴ, ngeen heewi ko sordinde so arii e jibinde. Nagge kadi so sordinii, faddinat gool mum haa artira wuro tawa hay gooto yiytaani ngel. Bonnata ndeen faddunde ko neɗɗo gelluwaaro. Nagge sordinaange, hay so e nder jofnde, wonataa e nder nayi, serinto. Ko ngeen kadi, haa hannde, wonata ndawal, heedoowe caggal saatu nde nayi nduppiti.

•  Sifaaji nagge

Nagge ena heewi no sifortee. Won sifortooɓe gallaaɗi, hoore, nguru walla kolce. Nguru noon ko huunde waklotoonde. Nagge waɗi cabbi birɗe ko 26, ñiiƴe 40. Kuuse nagge ena nawa12 muudo e nifga, huɗo e ndiyam. Ɓuri saɗde jibinireede walla faggaade ko nagge ɓaleewe, felle, fadale(fellere raneere e tiinde tawa sammeere laaci kii ena waɗi ko ranwi).

• Naafoore nagge

Nagge, alaa ko woppetee mum, kañum fof ko nafoore. Nagge ena wuurna ɓiyi mum, ena wuurna ɓiyi janano. Ko nagge seerndi jaarga e baasɗo, waɗirtee teŋe, ñiiɓni heewɓe e dewle. Ko nagge saabinoo murteende heewnde, majjinnoo ellaaji keewi. So nayi njoftii, ko rebbe wuttotoo koo, wiyata joom mum oo ko yo waɗ jam ena haɗtani roondaade. So ngaari ufniima, wiyata ko yo joom mum ko yo waɗ, jam e bone fof ena waawi roondaade. Ko ɗuum addannoo ñeeñɓe wiyde: “so pullo hulii reedu tawata ko o haaraani keddam”

Gallaaɗi ɗii ena mbaɗee conndi fetel, aynaaɓe ena ndeenira ɗi. Nguru nguu ena diidiree paɗe, ndokkee aynaaɓe ndeenira ɗi. Teewu nguu ena ñaamee, ƴiye ɗee ena nduppee, ena mbaɗiree meemordi mottooɓe. Dubuuje ɗee ena laaltoree koɗorɗe, ena mbaɗiree kadi wiinnde ndemanteeri. Leeɗi ɗii, sukaaɓe ena mbaɗira bile, seernaaɓe ena peewnira dahaaji mumen.

• Rafiiji Nagge

No kala tagoore waɗnde teewu, ƴiye e ƴiiƴam, nagge ne ena jogii rafiiji. Ɓuri teskeede heen ko: caaru, bade, jofe, ŋeƴo, ɗaaso, joorngal, lacce, fecco, leeɓal, carto, oppe, safo, kurel walla piɗowel, bakkaale, felewere, lawe, etc.

Tesko-ɗen wonde eɗen potnoo firde maale ñawu heen fof e safaara mum mbele jamaanu nguu, teeŋti e sukaaɓe ɓee ena ndaña heen humpito yaajngo kono sahaa rokkaani e noon fartaŋŋe.

Tonngol:

Nagge ko kullel kaawningel. Hay gooto waawaa anndidde sirluuji nagge cuuɗiiɗi e peeñɗi e jaati gila e tagoodi ndii, jikkuuji ɗii haa e neesu nguu. O teskotoo heen tan ko ko o woowi yiyde walla nande ena haalee. Ɗuum noon, enen ne to bannge men kala ko ŋakkiri on e yeewtere ndee, paamee ko fannu humpito kono wonaa yiɗde ɗawde

On njaaraama!

Caggal yeewtere ndee, won rokkaaɓe konngol ko wayi no sarɗiyaŋke Xaali Jallo, Pr Abdullaay Dooro lollirɗo Bacca e Jallo Daawda Sammba. Sarɗiyaŋke oo hono  Xaali Jallo huccitini konngol mum ko e sukaaɓe teeŋti e to bannge nehdi, hurum e njurum feewde e mawɓe. Abdullaay Dooro wiyi ko kañum woniraano haalde kono ena wasiyoo nde Fulɓe naŋtotoo e faayidaaji mumen moƴƴi gacce e pasiraagal, tiiɗnoo e ɗemngal mumen nde tawnoo kala ko jullaare ɓooyi e ndiyam wontataa nooroo. E ko refti heen, woto ɓiɓɓe fulɓe puuynu gannde mum haŋki sabu ko holliraa ɗoon koo ko wiɗto mawngo feeñnini ɗum.

To bannge Jallo Daawda Sammba, eeraango makko ɓuri naayoraade ko yo yimɓe nooto e Tabital Pulaagu, ko fedde mumen. Caggal ɗum, teddiniraaɓe ñalɗi ɗii njahi, njuurnoyii wejooji baɗaaɗi ɗii, ngarti. Golle subaka ɗee ko ɗoon kadi ndartii, yimɓe ngottoyii. Woon e arnooɓe, ko ɗoon tan mbaynorii, ndañaani artude to dingiral kewu ngal sabu golle paɗtuɗe ɗumen.

Caggal juulal takkusaan, jamaanu nguu arti, golle puɗɗitii. Ko ndeen woni nde seedanteeje goɗɗe ndokkiraa : Bah Alasan Aamadu, Mahi Umaar Siidi, Soh Mohammed Naawel, Sileymaani Demmbele, Sakkuji Yero Sih. Ko ɗoon ne kadi njeenaaje fukuyaŋkooɓe ndokkiraa.

 Nde seedanteeje ɗee e njeenaaje ɗee ngasdata tawi ko futuro yonii, yimɓe ndartini njuuli, njokki golle. Uddi golle e ɗeen kikiiɗe ko seppo ganni tawi njuɓɓini ngo ko rewɓe Eeleega e Gural ŋarɗuɓe, ñaantiiɓe, ñaaƴirooɓe pulareeje e payka. Ballal Beɗel-Alla teskaama e nder golle ɗee.

Caggal kiraaɗe, ko Diɗɗal Lobbudu Ibraahiima Lih, diiri Jibi Hammee Lih, jatti Abuu Bakri Lih naati dingiral, siftini, softini, weltini. Diɗɗal ngal wiyetee ko Salayel e gardagol Abuu Hammee Lih.

Gelongal Fuuta lollirɗo
Njaay Saydu Aamadu