Kala ko yonti haaleede halaaka, ko haani waɗaaka. Haala gese waalo haastetaake, nde tawnoo jeyaa ko e ko ɓuri wonde ngoƴaaji men. Waɗde ene moti wooda siftino waɗaango, hade hiño ngonka renndo ngoo haa e ko saabii laamu nguu ene eɓɓa won e peeje
Ciftinen, kuulal jowitiingal e jeyi leyɗeele wootaa ko ñalnde joy (5) lewru Suwee hitaande ujunere e teemedde jeenay e Cappanɗe Jeetati e Tati (n°83.127 05/06/1983). Ko ngaal kuulal wiy: « jeyi leydi ko ngenndi ndii, Muritaninaajo fof, ko aldaa e paltoor, ene waawi jeyde heen hettere, so hormiima ko kuulal ngal yamiri koo ». Ngal kuulal tabitiniraa ko siifannde Mawɗo leydi nde tonngoode mum woni T°2010.080 siifaande ñalnde 31 lewru Marse 2010. Sikke alaa, leyɗeele men fof, walla kam ɓurɗe heen heewde, keɓiraa ko « roni ronna ». Hay oon roni ronna ne heewi wonde ko leyɗeele joowe. Sabu ko ɓiɓɓe baaba keewi ɗumen renndude. Kono dee, gila ɗee kuule ngari, heewɓe ndonkii faamde wonde, hay sinno leydi ko ndonaandi ne, ndi waawaa hisneede e fandineede so wonaa tawa joom mayri ko baɗanɗo ndi kayitaaji, rewrude e laabi laaɓtuɗi. Ene gasa noon, tawa ko no humambinnaagal wayi heewde e renndo hee nii, haɗi yimɓe ɓee tinde goodal ɗee kuule. Walla kadi tawa ko annduɓe, waawɓe tarde kuule ɓee ngoni ɓe pamminaani ɓe. Laamu kam, ene anndaa, so kuulal siifaama bayyinaama e rajo laawol gooto tan, kanum seertii heen. Waɗde mi refta e ko kaalnoo mi e binndanɗe ɓennuɗe ɗee. Jaayndiyanke foti wonde ko kumpitoowo, pinndinoowo, jannginoowo, kirjinoowo. Ko o humpitta koo noon fotaani yowitaade tan e kewkewe dawrugol no won heen mbaɗata nii, omo foti kadi humpitde renno heɗotoongo mo ngoo kala ko fayti e kuule kese, haa teeŋti e toɗɗiiɗe ɗum, hono no ngal kuulal jowitiingal e « jeyi leydi » nii.
Sikke alaa, e ɗii sahaaji cakkitiiɗi, haala leyɗeele, saka ɗe waalo ɗee, jibinii fitinaaji. Ene moƴƴi renndo ngoo anndinee, holi ko foti saabaade ɗum. Mbele ƴeewa so ɗii fitinaaji ene ñifoo. So ɗum alaa, ko e maslahaaji tan wonetee hitaande fof, haa meeɗa buujitaade kisa, heddoo gooto fof ene ŋata junngo ene ficca.
Ene anndaa, gila dawaa dawi, e renndooji aduna ɗii fof, haa teeŋti e ɗi Afrik ɗii, macuungaangu ene jaalinoo. Tawi alaa ko addunoo ɗum so wonaa ndoolndoolaagu. Ene heen, njahatnoo ko ruggooji, ndaha ɓe mbaawi, ngadda ɗumen e gure mumen ene liggina tawa njoɓataa. E nder renndo fulɓe, e ballal Alla, ɗum nattii, hay sinno innde «maccuɗo» ndee ene heddi tawo. Kono hannde, ɗum wonti ko hinnde. Won nii ɗo kinɗe kalfunooɗe e kalfanoo ngonti denɗiraaje e caɗtidiiɗe.
Hay sinno laamu haɗtude maccungaagu woodde ene haalatenoo ko ɓooyi e nder Muritani, ko e hitaande Ujunnaaje ɗiɗi e Sappo e Joy (2015) kuulal laaɓtungal wootaa inniraa « kalfaandi aadee e dow aadee, ñaawetee hankadi ko no war hoyre nii ». Ko ɗoon, kala keddinooɗo e kalifaandi dañi ɗacciteede. Ɗum waasaani jibinde caɗeele. Sabu kalfanooɗo, gonnooɗo e galle, janngaani taraani, alaa meccal te ko jogananooɗo geɗe mum fof, so wiyaama « yah, a heɓii hoyre maa », ko weddaade joom mum e ladde, tawi alaa too alaa gaa. Waɗde noon, alaa e sago, ɓeen ndañanee no nguurdi. Ko wayi no janngineede mecce, walla dañaneede leyɗeele ɗo ndemi. Tawde noon, alaa ko joom mum ronnoo e leydi, so yiyii leydi moƴƴiri ene jooɗii remaaka, ene waawi jarlibeede wiya ene waɗa ko wonataa. E ko cikku mi, tawde ko ɓuri heewde e ɓeen halfunooɓe njeyaa ko e huufɓe laamu, ene kula woto ɓeen halfanooɓe haaɓde mbiya ene mbalklitoo e mumen, ngam naamnaade ko cuwaano totte. Nde tawnoo noon, ene annda, « laamu yiɗaa dille keewɗe », sabu ko ɗuum jibinta filñitaare, alaa e sago peeje cakkee gila diwtaaani juuɗe. Ene gasa, tawa ko ɗum addani ardiiɓe palɗe ñaagaade joom leyɗeele en wonɓe e daande maayo ɓee, mbele taƴa e leyɗeele mumen ɗee huunde, ndokka Muritaninaaɓe ummiiɓe e kalfaandi ko ɓooyaani ɓee.
E miijo am, e ɗum naamnii golle tiiɗɗe, jahduɗe e maslahaa mawka. Sabu tawde won e leyɗeele ko denndaaɗe (ko joowe), alaa e sago coppule keewa, jeewte njuɓɓinee mbele nanondire ndañee. So ɗum alaa, gardiiɗo falnde mo faamaani ene waawi wiyde ene huutoroo doole, ko en nduwaaki koo, sabu ene waawi jibinde goɗɗum. Waɗde alaa e sago hakkillaaji ngartiree. So dokkal wonataa, luɓal ene waawi waɗeede e nanondiral e paamondirl, caggal kaaldigal. Sabu Pulaar ene wiya « ko jam ɓuri jamalun, kadi ko maa jam waɗa nde jamaa juulee ». Yoo Alla rokku en anndude ko ɓuri moƴƴude koo, ɗofta en haa mbaawen ɗum tabitinde.
Malal Sammba GISE
