Naamnal ngal ko jojjungal sabu e ɗum haawnii e yonta mo ngon-ɗen oo, e nder fuɗɗoode teeminannde noogaas e goo wiyeede wonde sariya ƴettaama ngam haɓaade macungaagu e nder Muritani.
Macungagu e nder Muritani
Ɗii ɗoo duuɓi battindii ɗi, luural mawngal ina e nder renndo men, teeŋti noon e nder jannguɓe. Luural ngal ko won wiyooɓe macungaagu alaa e nder leydi ndi, ɓeya ina mbiya macungaagu kay ina woodi etee ina doolni e leydi he, heddiiɓe ɓe kañum en mbiyi ko macungaagu no anndiranoo e teeminande 16, 17 haa 18, woodaani hannde, kono batte macungaagu ina heddii e won e nokkuuji e leƴƴi e nder leydi men kono doolniraani no won ɓeen mbiyrata ni.
So tawi aduna oo fof ina hawri wonde woni maccuɗo ko neɗɗo jeyaaɗo, mo jeyaa hoore mum, baawɗo yeeyeede, juknee, luɓee walla rokkee neɗɗo goɗɗo, firti ko oon sifaa kam, hay so en mbiyataa woodaani, ina famɗi ɗo ɗum hawretee hannde. Ko ɓuri heewde hannde ko teski-ɗen e nder renndo men (teeŋti e haalpulaar en) ko yimɓe wiyeteeɓe ko maccuɓe tawa ko innde rewi joom mum, firti ko hay so joomum ina noddiree maccuɗo ne, wuuraani ngonka maccuɗo, sabu alaa kalfuɗo ɗum, tawi ko kañum dawnata ɗum, naftortoo doole mum walla so welaama yeeya ɗum goɗɗo.
Kono kadi ina heddii haa jooni yimɓe wonɓe e kalifaandi tawa ko won jeeyɓe ɗumen, ina mbaɗi ɗumen e galleeji ina ngolloroo ɗumen (ndefa, nguppa, njerwoo, ngaynoya jawdi, e teeru ɓe konndira otooji ekn.) tawi ɓe njoɓetaake (ɗum ɓuri heewde ko e nder safalɓe). Nguu ɗoon macungaagu ina waawi wiyeede ko « njiyaagu galle », e ngu seerti e njiyaagu ngaadoraangu ɗo joomum ina wayi no ko kaliifa mum tami fittaandu mum. Njiyaagu galle won ɗo ɗeɓi wontude no enɗam nili, jiyaaɗo o kañum e hoore mum yiɗaa yahde bannge goɗɗo sabu hiisii ko e galle he jeyaa. Kono ɗum dey ittaani joomum ko maccuɗo tawde wonii tamaani ndimaagu hoore mum.
Macungaagu e sariya keso oo.
Sariya keso o ina wayi no ñaawii luural goodnongal ngal; ɗum firti ko sariya o hasbii ko macungaagu ina woodi e leydi he, heewde dum e famɗude ɗum fof, ittaani ko bonannde wonande renndo ngo.
Ko goonga ɓaadi ko sariyaaji ƴettaa, gila e jamaanu tuubakiri ngam haɓaade njiyaagu, ɓurɗo heen ɓadaade o ko ƴettanooɗo ko e hitaande 1981 mo meeɗaa siyneede, hay so tawii o bonniino baɗe jowitiiɗe e njiyaagu, o sakkaano feere no ɗum haɓirtee, ko ɗum waɗi, o meeɗaa faaynude joom maccuɓe en. Etee, teskaa e oon sahaa ko njuɓɓudi laamu potnoondi haɓaade ɗum ko kam darii e tiɗɗude ɗum kala ɗo ɗum feeñi.
Ko hesɗi e ko sariya keso oo addani en, ko millude wonde macungaagu fotndaa ko e « warde hoore« etee nanngiraaɗo ɗum fof, ɗum woni jaggaaɗo ina macciɗina neɗɗo walla ina itta ndimaagu mum e hurum mum, ñawretee ko no baɗɗo bonannde tolniinde e warde hoore.
Kono kadi hay geɗe kaantare ɗe neɗɗo huccinta e neɗɗo goɗɗo nanngiraaɗo ko maccuɗo ko wayi no: heɓtude jawdi mum, haɗde ɗum ndonu mum, haɗde cukalel janngude, waawnande debbo korɗo e dewgal, mawninde macungaagu e jime e jimɗi e ko nanndi heen…
ko geɗe karminaaɗe kay so tawii ɗe tolninaaka e warhoore ne, jaggiraaɗo ɗum fof maa fawe kuuge caɗtuɗe gila e kasoo haa e alamaan. Ko ɓuri maantinde e oo ɗoo sariya tan ko maantaade mo ko woni macungaagu, hol golle e baɗe ɗe neɗɗo darantoo haa hiisee wonde ko jiɗɗo waɗtude aadee hono mum jiyaaɗo. Etee sariya o kadi darii limti kuuge paweteede e oon neɗɗo baɗɗo bonande no nde siforii kala. Ɗum addanta en wiyde wonde sariya o waɗii taaval mawngal e nder yolnde nde njiɗ-ɗen taccude ngam ƴellitde renndo men e nawrude ngo yeeso.
Kono kadi eɗen mbiya ɗum tan yonaani, ina moƴƴa laamu nguu lelna dawrugol kesol to bannge politigi e faggudu ngam tammboo kuulal mumtugol macungaagu e renndo men. Sabu won haaliyanke gooto wiynoo :« Ɓiɗɓe naange ina koomta ɗomɗuɗo, yah mi rimɗinii ma ina fuunta mo anndaa. Aan biyaaɗo yah ! a rimɗii, kettel leydi a alaa, gabbel gawri a yooɓaaki, sunnu, ƴeewtindo nguu ndimaagu, nganndaa jowitiɗo ko kalfaaɗo.” Ndimaagu ko waasde yowitaade to bannge faggudu, ko rimɗude miijo e jogaade konngol e nder renndo mum. Ɗum laamu ngu ina foti teskaade ɗum no feewi, mbele yiɗde mumtude macungaagu ina tabita e renndo he.
Maamuudu Haaruuna Joop


