Ko adii fof ina moƴƴi ngannden wonde Doosɗe leydi ndii (Constitution) ina sifii hol no parlemaa foti jooɗoraade e batuuji. Ina waɗi daawe ɗiɗi e nder hitaande nde « parlemaa » jooɗotoo. Ko e daawe batuuji gaadoraaɗe. Ɗumunna heen daawal kala ko lebbi ɗiɗi. Daawal gadanal ko darorɗe noowammbar haa darorɗe saawiyee, ɗiɗmal ngal ko darorɗe mee haa darorɗe sulyee. Gaa gaa ɗee ɗoo daawe batuuji gaadoraaɗe, parlemaa ina waawi batde e daawe batuuji keñoraaɗe so hooreejo leydi maa keewal depiteeji ɗaɓɓii ɗum. Daawal keñoraangal waawaa ɓurde lewru.
Parlemaa leydi men ko fuɗɗii ko jooɗiima e daawe tati: daawal gadanal ngal ko keñoraangal (ko e lewru abril 2007 wonnoo) caggal nde hooreejo leydi ndi jooɗii e jappeere mum. Ko kanko hooreejo o ɗaɓɓunoo ndeen joɗnde mbele Asammbele e Senaa ina mbaawa toɗɗaade jiilirde mum en. Daawal ɗiɗmal ngal ko daawal gaadoraangal (tuggi 14 mee haa 14 sulyee 2007). Daawal tataɓal ngal kadi ko keñoraangal: ngal fuɗɗii ko 23 sulyee, ngal joofi ko 22 ut 2007. E nder daawal gaadoraangal mee-sulyee 2007, golle parlemaa o paafaano no feewi, sibu ko ma ngal ari e joofde nde guwamama addi eɓɓaande sariya. Ko nii woni parlemaa waawaano ɓenninde ɗeen eɓɓaaɗe, wonti alaa e sago maa hooreejo leydi nodda joɗnde daawal keñoraangal. So parlemaa ina jooɗoo е batu keñoraangu noon, ko yamiroore sariya (dekere) hooreejo leydi udditta, udda daawal ngal.
Yamiroore sariya nde ina foti sifaade ginol golle ngol parlemaa o dottanaa. E ngool noon, ginol golle ɗe ko ɓenninde won ɗeen eɓɓaaɗe sariya. Kala eɓɓaande sariya noon so yuumitaama haа jaɓaama e heen suudu wooturu, maa ɓenna suudu woɗndu ndu, yuurnitee toon, jaɓee. So tawii alaa luural waɗi hakkunde cuuɗi ɗiɗi ɗii, eɓɓaande sariya nde ɓennii. E oon sahaa mawɗo leydi ndi ina waawi siifde ɗum. Ndeen eɓɓaande wontii hankati doosgal sariya tuugneteengal. So tawii cuuɗi ɗiɗi di nanondiraanie lelngo wooto doosgal ngal, gardiido guwarnama (mawɗo hilifaabe hono premier ministre) ina waawi dab- bude yo goomu todde hakkunde cuuɗi ɗiɗi ɗii. Oon goomu waɗata ko depiteeji jeeɗiɗi e senaateeruuji jeeɗiɗi. So won ɗo goomu o nanondiri, ruttinee e cuuɗi he. So ɗi njabii, nanondiral ngal ɓenna. So nanondiral dañaaka, guwamama ruttinta haala ka ko asammbele, ɓennina doosgal ngal no yiɗiri nii.
E nder daawal keñoraangal sulyee-ut, parlemaa o ɓenninii ko ina wona 17 doosgal, tawi ɓurɗe maantinde ɗe ko ɗee ɗoo: -doosgal ooñtowal hiisa ngalu hitaande 2007 (loi de finance rectificativе): ngaal doosgal yuumitii ko ɓeto ngalu goomu koninkooɓe gardinooɗo leydi ndi ko adii woote ɗe toɗɗaninoo guwama ma wonande hitaande 2007. Guwarnama keso o waɗi eɓɓaande hesere ooñtoore ɓeto adanngo ngo. -Eɓɓaande doosgal cosowal ñaawirɗe rowrowre, fotnde ñaawde hooreejo leydi so tuumaama janfa bonɗo, kam e jaagorɗe laamu e denndaangal golle bonɗe ɗe mbaɗi e sahaa nde kalfinaa golle guwamama o. -Eɓɓaande doosgal hiisotoonde macungaagu no warhoore nii kam e kuuge potɗe faweede e joom mumen. -Eɓɓaande doosgal cosowal goomu diisnondiral to bannge faggudu e renndo. -Eɓɓaande doosgal deenowal dunli e leɗɗe. -Eɓɓaande doosgal yowitiinde e laaɓal to bannge jawdi ndenndaandi (jawdi laamu walla mbiyen jawdi buur). – Ebbaaɗe doosɗe tati tonngooje hol ngaluuji dañanooɗi e kitaale 2003, 2004 e 2005, e hol no ɗi pirlitiraa. -Eɓɓaande doosgal yowitiinde e mahngo laawol gudroŋ hakkunde Attaar e Tisiksa. -Eɓɓaande yowitiinde e ñawu SIDA. -Eɓɓaande doosgal rokkude guwamama mbaawka e lebbi seeɗa ƴettude yamiroore sariya (ordonaas) ngam siifondirde e laamu Espaañ ñamaande ngam soodde kabirɗe ɓeydooje doole kuuraa e nder gure Nuwaasoot e Nuwaadibu…
Heen eɓɓaande fof, hade mum yuurniteede e batu kuɓtodinngu Asammbele maa halfinee goomu fanniyankeewu yuurnitoo ɗum e tawtoreede jaagorgal (kalifu) laamu ngal doosgal ngal toɗɗii ngal. Goomu ngu artira tonngaaka mum, hollita ɗum batu kuftodinngu, jaɓа walla saloo, caggal nde depiteeji ɗii ndokki heen miijooji mum en. Denndaangal eɓɓaaɗe ɗe guwarnama o hollitnoo oo parlemaa o ɓenninaama, hay so tawii ina waɗa sahaa wooda ko parlemaa o wayli e ko guwamama o sakkitnoo koo.
E nder Asammbele, luural woote waɗi tan ko e eɓɓaaɗe tati : -eɓɓaande doosgal ooñtowal ngalu guwamama wonande hitaande 2007. Senngo wondube e laamu ngooti ko njabii, luulndo wootiko jaambuur heen (jabaani, salaaki). Ndiin mbaydi woote noon ko yiɗde hollitde won ko welaani ɗum heen, kono yiɗaa kadi salaade doosgal ngal no woorunoo. Eɓɓaande yowitiinde e nuunɗal jogagol jawdi ndenndaandi. Ngaal doosgal farlintaa ko yo mawɗo leydi e jaagorɗe laamu kam e denndaangal halfinteeɓe ngalu laamu walla waawɓe buuñeede е nder ko ngollotoo ko, yo mbayyin (yo kollit) ngalu mum en fof e sahaa nde kalfintee golle ɗe, tawa kadi dumunna kala aɓe kesɗitina bayyinaango ngo. So tawii jeyi bayyinteeɗoo ɓeydoriima no haanaani (ɓeydagol ɓurtungol ngol dallintaako), joom mum ina waawi ñaaweede.
Ngal ɗoo doosgal addii luural, sabu e nder eɓɓaande guwamama addunoo nde, jagge parlemaa ina toɗɗanoo heen, Asammbele kañum holliti ko hooreejo Asammbele e hooreejo Senaa e halfinaaɓe ngalu cuuɗi ɗiɗi ɗii tan poti bayyinde ngaluuji mum en sabu woɗɓe ɓe alaa ngalu laamu kalfinaa, njogii tan ko njoɓɗeele mum en. Nde eɓɓaande nde yahi Senaa, senaateeruuji ɗii mbiyi hay hooreeɓe cuuɗi ɗii e halfinaaɓe ngaluuji mum en yantude e « majistaraaji (magistrat) en, hono ardiiɓe ñaawirɗe leydi ndi kala potaani jeyeede heen. Caggal ngal luural noon, goomu hakkunde cuuɗi ɗiɗi ɗi (terɗe 14 : depiteeji 7 e senaateeruuji 7) toɗɗaa. Oon goomu artiri nanondiral mum yo ardiiɓe ñaawirɗe ɗe mbaɗte heen, kono ardiiɓe cuuɗi sardi ɗii (parlemaa) e halfinaaɓe ngalu mum en hoto njeye heen. Nde ɗum artiraa to Asammbele to, waɗi luural mawngal haa addani depiteeji luulndo ngo kam e won e depiteeji senngo laamu calii doosgal ngal, kono keewal yahri ko to jaɓɓe doosgal ngal.
Eɓɓaande wodnde kadi nde Asammbelee Senaa luurdunoo ko eɓɓaande yowitiinde e ndeenka dunli. Woodi ko Senaa wayli e eɓɓaande ummorinde Asammbele nde, guwarnama ruttini eɓɓaande nde to Asammbele, ñaagii yo depiteeji njaɓ no senaateeruuji ɗii mbiyni nii. Nde ɗum waɗaa woote, 28 njaɓi, 27 calii. Ko noon doosgal ngal ɓenniri.
Eɓɓaande wattindiinde nde, addunde luural e nder Asammbele e hoore mum ko eɓɓaande nde guwarnama ñaaginoo yo rokke mbaawka lelnande hoore mum sariya ngam siifondirde e Espaañ ñamaande haa waawa beydude semmbe kuuraa Nuwaasoot е Nuwaadibu.
Addi luural ngal ko eɓɓaande nde jeyanooka e ginol golle dottanoongol ngol e nder dekere mo hooreejo leydi udditirnoo daawal batuuji keñoraangal ngal. Etee ina wiyaa e nder doosɗe leydi ndi wonde ginol golle daawal batuuji keñoraangal ko ko dottaa. Won e depiteeji, teeŋti noon e depiteeji luulndo ngo, ɓuri hollitde ko toɓɓere woɗnde waawaa ɓeydeede e ginol golle dottanoongol ngol. Guwamama kañum e depiteeji senngo laamu kolliti ko wonde haralleebe to bannge sariya ndiisnaama mbiyi ina aamnoo. Caggal ɗum nii won depiteeji kolliti wonde parlemaa Farayse meeɗii hawrude e ko wayi nii, luulndo maɓɓe e oon sahaa wullitinooma to Goomu diisnondiral toowngu to bannge doosɗe Farayse, nguun goomu e ñaawoore mum holliti ko mawɗo leydi o ina waawi ɓeydude toɓɓere wiyi nde e ginol golle gadanol ngol. Caggal ɗdiin firooji fof luulndo ngo felliti jaɓde doosgal ngal.
Gaagaa juurnitagol eɓɓaaɗe doosɗe sariya, parlemaa waɗii yeewtere juutnde faytunde e gartugol Muritaninaaɓe taccinanooɓe e mooliiɓe to Senegaal e to Mali. Ndeen yeewtere waawii feeñninde kam wonde jagge parlemaa o no ndiidorinoo ina njaɓi miijo ngo hayso tawii noon won jogiiɓe kulhuli wonde wod ɓe ɓe ngonaa Muritaninaaɓe ina mbaawi soomaadee artooɓe ɓe. Won ɓeen kadi ina kollitii wonde gartirgol taccinanooɓe foti yahdineede ko e ñawndugol caɗeele Muritaninaaɓe iwtunooɓe Senegaal e hitaande 1989, hono musaffiriin en. Jaagorgal laamu gardingal kaan haala, hollitii e nder jaabawol mum, wonde alaa fof ko sinndondiri ndeen hafeeree gartugol taccinanooɓe ɓe.
Kajjata Maalik Jallo
