Geɗe kewɗe caggal nguu njillu to fuɗnaange ina ɗeɓi jaakde yimɓe seeɗa : balɗe tati fat caggal makko, Israail ɓeydi njanguuji mum e Palestiinnaaɓe, uddi Gasaa (Gaza) : wonaa ndiyam, wonaa ñaamdu, wonaa safaara, wonaa jayngol, hay dara naatataa. Ko miliyoŋ e feccere aadee njookaa toon balɗe kuurɗe. Maa wonii, ko Buus ɗacciti Israaiil yo waɗ ko welaa, maa wonii Israaiil jaɓaani haala Buus. Ina laaɓi tan, ko nawnoo mo toon koo, ko huunde tiiɗnde : o wasiyiima laamiiɓe aarabeeɓe nde njokkata wośtoraade petroŋ mum en e dolaar Amerik, sibu heewɓe e mum en, e teskaade wonde dolaar seeraani e yande, peññiniino yiɗde yeeyde petroŋ mum en e kaalis goɗɗo, sibu ɓeydagol cogguuli jotondirngol e leefɗugol dolaar oo. So eɗen teskii, njulaagu aduna o waɗirtee ko oo ɗoo kaalis; ɗum ɗoon noon ina jeyaa e ko semmbini faggudu Amerik. Ñalnde ɗum natti fof faggudu Amerik memat leydi. Ɗum noon, ina jarani ɓe huutoraade peeje kala mbele yimɓe ina keddoo heen, kaalis maɓɓe jokka jiimde winndere ndee. Nde tawnoo noon komersa ɓurɗo doolnude e aduna oo ko petroŋ, so o nattii yeeyeede e dolaar tan, ina wayi no gasii. Kono tan, won leyɗe ɗe kaajaaka ɗuum : Iraan ina jogori udditde jehre mum, tawi huutortee heen ko kaalisaaji goɗɗi ɗi ngonaa dolaar. Woni ɓe natta yeeyrude petroŋ maɓɓe e denndaangal geɗe jokkiiɗe e mum dolaar. Ndaa noon, so ɓe mbadii ɗuum, dolaar nattat wonde tuugorgal ngalu, alaa e sago Amerik e hoore mum ɓeyda njeeyguuji mum (ex portations) mbele daña dewiis.
Mbele ɗuum ina waawi addande Amerik yande e Iraan ?
Haralleeɓe ɓee mbiyi “foti naamneede ɗuum ko Saddaam, sibu Amerik yani e makko ko lebbi jeegom caggal nde o woppi dollar, o waɗti huutoraade Oroo ».
Ko noon ne kadi, gila Iraan woppi dolaar e hitaande 2007, ɗaɓɓiri Japon nde yoɓrata ɗum yen (yen woni kaalis Japon), Amerik ko ko sekani ɗum. Ko ɗum tagi, hay so nokkuuji cunnotooɗi Amerik ɗii kala kollitii wonde Iraan wonaani e heblude bomb atomik, hay so Aduna oo fof seedtiima ɗuum, ina sikkaa ɗum haɗataa ɓe yande e Iraan. Ko yiɗde yiyde tan, luural ngal wonaa peewnugol bomb walla goɗɗum, ɓuri saabaade luural ngal, walla kam ina jeyaa heen, njiimaandi dolaar e dow faggudu winndere ndee. E nder ɗuum, ina teskaa wonde Israaiil woni ko e heblaade, ina maha nokkuuji cuuɗorɗi, Riisi kam ne neldii laaɗe mum e nder geecuuji Atlantik e Mediteraanee. Leydi Farayse nana heblanoo ieysiiji, hakkunde 23 feebariyee e 5 marse, e nder feɗorde Ormuus (détroit d’Ormuz). Yanti heen, e darorɗe lewru nduu, ɓoggi tati nawooji kabaruuji to leyɗe fuɗnaange taƴaama. Ina anndaa wonaa Iraan waɗata ɗum, sibu ko kam ɓuri tinde batte mum. Tee ina anndaa ko ɗum male njangu : kumpa jeyaa ko e kaɓirɗe ɓurɗe bonde. Hay so tawii jaayɗe ɗee kaalaani ɗum, Golf deeƴaani. Tee ina hulaa wonde Amerik ko ko yanata e Iraan. Buush wiyata ko so yanaani e maɓɓe, goɗɗo waɗataa ɗuum. Omo yenanaa kadi so o reenaani dolaar, Amerik waasat doole mum hannde ɗee, natta jiimde winndere nde.
Sidiyel
