Jokkondiral Abuu Aamadu Joop
« Konngi Kaŋŋe keɓaaɗi e Abdullaay Alhajji Umar Deh to Likseyba (Yo Alla moƴƴan mo)
Jokkondiral ngal waɗnoo ko ñalnde aset 6/06/1992, hitaande fawtii heen o hawri e lajal. Ena tawtoranoo jokkondiral ngal Jibiriiru Mammadu Kan.
Abuu Aamadu Joop (AAJ): hol kо kaalantaa min e pulaar?
Abdullay Alhajji Umar Deh (AAUD) : kala ko firotaako e Pulaar wonaa Pulaar, yeru « hoore woy ɗum hoore ko kam woni hoore« , pulaar wiyi ko « alaa hoore fof yahataa », « ko woni yeeso fof wiyetee ko hoore« . Yeru goɗɗo: becce, wiyi ɗum becce, ko kañum fecci ɓalndu, wiyi reedu « reedu » ko kam reeni ko woni nder ekn.
✓AAJ : Ina wiyee « aduna ko seeɗa« , hol jaabawol maa e ngol konngol ?
AAUD: So a wiyaama « aduna ko seeɗa » ko goonga, aduna ko seeɗa e les laakara, kono, « aduna ko seeɗa« wonaa e dow neɗɗo, neɗɗo ko seeɗa, yo o seɗto seeɗa makko, woni seɗde seeɗa, ko hakkunde tekkel e cekkel ina faaɗi, ko aɗa sunnoo ɗoon fof, sunno ɗoon sunna, so wonaa ɗuum sunnu war maa.
✓AAJ: hol geɗe ɗe njawetaake е aduna?
AAUD : Woni ko neɗɗo yawataa e aduna tan ko geɗe nay : ñawu, ngañgu, majjere e jeynge. Ñawu no foti fof alaa seeɗa. Ngañgu no wayi fof famɗaani, majjere alaa seeɗa, jeynge no foti fof yawnaaki.
✓AAJ: hol tati tellodinooɗi, tati heen yeeŋti ɗacci ɗiya tati ina oorii-yaha ?
AAUD: Ganndal e nuunɗal tellodinoo, cehilaagal e hoolaare tellodinoo, jawdi e barke tellodinoo. Ganndal tellodinoo ko e nuunɗal, nuunɗal yeeŋti ɗacci ganndal ena oorii-yaha. Yonta jooni, a yiyat jannguɗo haa hoore heewi fannuji, tawa ko haali fof fenat. Jawdi e barke tellodinoo, barke yeeŋti ɗacci jawdi ena oorii-yaha. Kala mo njiy-ɗaa hannde, ɓurɗo heewde jawdi, ɓuri tampude : njiyataa ko ena haka, ina maka, ena happitoo ; kam fof ɓuri yiɗde. Cehilaagal e hoolaare tellodinoо, hoolaare yeeŋti dacci cehilaagal ena oori-yaha, ɓe njiy-ɗaa jooni fof ena koolondira, ngolooji ena ɓuucondira, tawa hay gooto hoolaaki goɗɗo oon, peewnitiiɗo fof jamfoto.
✓AAJ :Hol ko ndeentintaa puɗɗotooɗo waɗde dewgal ?
AAUD : Puɗɗotoodo waɗde dewgal, yo reento nay nayiiji nay : yo o reento debbo jom duuɓi capanɗe nay ; yo o reento debbo kesniiɗo kesnguuji nay (maayraaɗo) ; yo o reento debbo dewniiɗo bookoƴƴe nay (ɓіɓɓе nayo) ; yo o reento debbo ceeraaɗo ceerle nay. Jom duuɓi capanɗe nay, so o yiylotoo ko ɓesngu yaama o waasa heewde ɓesngu. Kesniiɗo kesnguuji nay, ko baɗtuɗo hiitoreede, ena hulɓinii. Jom bookoƴƴe nay, so o yiylotoo ko faggaade, o haaytii sabu o fotnoo ko ñaamninde gooto, alaa e sago o ñaammina njoyo. Ceeraaɗo ceerle nay, hankadi waɗii ella woppude ɓuri.
✓AAJ :hol ko kaal-ɗaa e sehil ?
AAUD : so a dañii sehil ena innitoroo geɗe tati, dog ɗuum ne, yaawno yaltu e makko gila bone tawdaani on ɗoon. Omo innitoroo miinuuji tati : « Miin alaako kul-mi« ; « Miin alaa ko ndonku-mi » « Miin alaa ko majju-mi« . Dog oon ko jogorɗo meemaneede. Meeneede, ko waɗtude wiyeede « ndeenee koy, ko nii kaari waɗnoo nde boniraa !«
✓AAJ:Hol ko neɗɗo (gorko) hecci ɓiyum?
AAUD : gorko hecci ɓiyi mum ko jonte tati : yontere adannde, o jibinaama haa o dañii yontere, a noddii banndiiko en, a rokkii mo innde, hankadi ko jonte ɗiɗi keccu-ɗaa mo. O dañii duuɓi jeeɗiɗi, a naatnii mo jaŋde, hankadi ko yontere wootere keccu-ɗaa mo. So o dañii duuɓi sappo e jeetati, a resnii mo, hankadi on njiƴƴii. Heddii ko gannduɗo fotde e mo anndaa fotde, kono onon fof ko on fedde.
✓AAJ: hol tati naamnaaɗi yo mbaɗe law ? ɗ
AAUD : tati naamnaaɗi law ko : desal (resde), dasal (rasfe), dewal (dewal Alla). So aɗa resa, res law, ndañaa ɓesngu law. So aɗa rasa gawri ena wondi e hudo, ras law, gila huɗo jaggaani gawri. So aɗa rewa Alla, rew Alla law, gila ko a sagata, gila terɗe ena mbaawi.
✓AAJ: miɗo nanatnoo so gorko ƴoƴii waɗataa geɗe tati
AAUD : so gorko ƴoƴii, rokkataa ɓiy mum, yeeyataa ɓiy mum, ñaamataa ɓiy mum. Rokkude ɓiy mum, ko fijdude e paso mum, desaaɗo ɓiɗɗo toɓɓaaɗo e fijirde fof ko gorko mum jeyi, a suusaa wiyde ko aan jeyi. Yeeyde ɓiy mum ko fijdude e kalfaaɗo, so tawii ɓiɗɗo toɓɓaama heen, ko kalfuɗo oo jeyi, so yiɗii yeeya walla rokka. Ñaamde ɓiy mum, ko resde mo jibintaa ndesru-ɗaa mo ko omo jogii jawdi, kala ko ñaam-ɗaa ɗoon, kо ɓіɓɓе maa ñaam-ɗaa.
✓AAJ: hol ko cifanto-ɗaa min e maale malkisu ?
AAUD : ena jeyaa e maale malkiso geɗe joy : « yoorde gite »; « famɗude gacce »; « yoorde ɓernde »; « yiɗde aduna haa ɓurta »; « juutnude yelaa (wiyde ma mi waɗ ɗum, ma mi waɗ ɗum mo wuuri, tawi omo yejjiti « haa hoore am » nani ɗoom, so « haa hoore am » arii, haajuuji ɗiya fof ngoppete).
✓AAJ: hol ko cifanto-ɗaa min e maayde ?
AAUD : Mbiy-ɗen maayde ko bettoore, ɗuum ko fenaande, mbiyaten ko en nji-ɗaa, en njooɗtoraaki, kono maayde kay alaa mo betti ; sabu alaa fof mo giƴi mum maayaani, kala to tolni-ɗaa, ngacca-ɗaa, won tolniiɗo ɗoon jaggaa. Kadi en mbiyii, en nganndaa haa janngo, en ngannda haa jennga, haade mbiy-ɗen ko « en nganndaa ko haa janngo, en nganndaa haa jennga » so en mbiyii maayde ko bettoore, en kaalaani goonga. So neɗɗo waɗii « hannde mi maaya, janngo mi maaya » o yawataa ko o dañi, o yawotaako mo o wondi. So o waɗii noon, o maayaani hannde, o maayaani janngo, ko o dañi fof o yawat, mo o wondi fof o yawoto.
✓AAJ:Hol ko kaalantaa min e duwaawu maayɗo ?
AAUD : So neɗɗo maayii eɗen keewi wiyde « hoto yeeso makko finnir mo, hoto caggal makko finnir en. So o moƴƴinnooɗo, duwaawu oo ena jaаɓee, so tawii noon o hakatno, o makatno, o happittono, gooto fof ko hakanoo e ko makananoo, wiyata ko maa yalta. Waɗde en kaɓat, caggal makko finnira en, kanko ne, yeeso makko finnirat mo. Kadi eɗen keewi wiyde « maayde yoni waaju » kono sinno maayde yonno waaju, alaa ko ronooɓe kaɓata.
✓AAJ: Hol ko cifanto-ɗaa min seeɗa e rewɓe?
AAUD : Eɗen keewi wiyde « rewɓе ndawii bonngol ». So rewɓe ndawii bonngol, tawata worɓe kam ndoƴ, haade rewɓe ndewi ko e worɓe, so rewɓe ndawii bonngol tawat worɓe kam ndoƴ.
✓AAJ: hol konngi ma cakkitti e ndee yeewtere?
AAUD: So mawɗo wiyaama « holi oo?, dogii, tawata wonaa darɗe jamma wujjatnoo ». Sabu ko nafi jihre koo, nafaataa mawɗo, so wiyeede « ko ɗoo o naati ! » Ɗuum kay nafi ko jihre kono nafataa mawɗo. Kadi ngar-ɗen ko julondirde, en ngaraani jalondirde. Ko mbiy-ɗaa e ko mbaɗ-ɗaa fof, ko to maa, tanaa maa ko e toni maa. Hoto ƴaro baraaji seeɗa, a anndaa so heen malu maa soomii, hoto yaw bakkaat seeɗa kadi, a anndaa so heen malkisu maa soomii. Kadi, minen peewi, ɓuri minen keewi !
✓AAJ : A jaaraama Alhajji Abdullaay Alhajji Umar Deh, yo Alla ɓooyne e jeese amen.
Tesko: Oo gorko noon hootii e joom mum gila ñalnde 22/06/1993
Kuɗol Abuu Aamadu Jooр
