Remru waɗti askeede ko nde gawri ñammini, nde tamarooje e resenaaji ɓenndi, e nde ñebbe ngufti. Asketee e remru ko leƴƴi garooji ɗii:
Gawri : ene waɗi mbaydiji tati : samme, feelaa, ñindiko. Ɗii tati ko mbaydi ngootiri nanngirtee. Ndiyamiri : ko mbaydi mum bannge. Makka kadi ko mbaydi mum bannge. Maaro : maarooji fof ko mbaadi ngootiri.
Ɓesnooje: ko wayi no tamarooje walla resen, kala heen gooto noon ko mbaydi mum bannge.
Ñebbe : ko wayi no ñebbe men ɗe, e ñebbe daneeje, e ñebbe goɗɗe ko wayi no lantiiy, ekn… (ñebbe fof ko mbaydi ngootiri)
Asakal remru noon fawaaki e timminde hitaande, ko nde soñaa fof asketee, so tawii noon soñaaka, ko ko ñamtetee (fuɗɗdiima ñaameede seeɗa-seeɗa) ndeen etbinte, annominee no foti baa ngesa askinta, ɗum yaltinoyee heen so tawii kay askinii.
Ko askini e remru : Asketee e remru ko so timmii wusukaaji joyi. Wusuku gooto ko muudi capanɗe tati (capanɗe jeegom hamdaat), ndeke askini ko 5×30 = 150 muudo. So remru maaɗa yettaaki ɗoon, asakal waɗɗaaki ma, so a hiisorima ɗum peese hawrata ko 516 kiloograam.
Hol no askirtee ? Remru askirtee ko e mbaydiiji ɗiɗi :
- ko Asamaan yarni, walla ilam yarni, aan hay dara alanaama heen so wonaa liggaade ngesa ma, ko sappoɓal (1/10) njaltintaa askal, ɗum woni 10%, ko wayi no so a soñii 650 muudo ndiyamiri, ko nii askirtee : 650×10/100 65muudo, walla 650/10-65 muudo.
- ngesa ba njarnirtaa doole maa, baagal walla masiŋ, ekn. Ndeen ngaskataa ko feccere sappoɓal woni 5%, feccere heddiinde ndee ko tampere maaɗa, ko wayi no a soñii 600 muudo maaro, tee ko aan roosi ngesa ma, ngaskataa ko 600 x 5/100 = 30 muudo.
Tesko: Asakal remru fawaaki e timmude hitaande e juuɗe ma, ko nde soñaa fof, aɗa waawi askude ngesa e hitaande wootere ko ɓuri laawol gootol.
Leƴƴi nayi kaalaadi ɗii, mbaydliji kala heen leñol ndenndinte ngaskidee, ko wayi no (samme, feelaa, e ñindiko) ko leñol gootol (muudi 100 samme + muudi 40 feelaa+ muudi 10 ñindiko) timmii asakal, yaltintee heen ko : muudi 10 samme + muudi 4 feelaa + muudo wooto ñindiko, kono makka, e ndiyamiri e maaro kala heen gooto ko leñol mum bannge, renndintaake, kadi tamarooje e resiŋ rendintaake, kono mbaydiiji ñebbe fof ko leñol gootol, ene renndinee. Tawi ngesa maa tamarooje ene waɗi : dowrowe, e kakindiiɗe e jaasɗe, njaltintaa askal noon ko e hakkundeejo o. Tawi noon waɗi tan ko dowrowe e jaasɗe ngalaa hakkundeeje, a yaltintu e kala gooto e majji kañji ɗiɗi tolnde mum e askal he.
Hol mo jeyi askal ?
Alla toowɗo oo wiyi wonde askal jeyi ɗum ko leƴƴi jeetati garooji ɗii :
- Baasɗo: ko mo alaa ko ene yona ɗum fotde hitaande, hay so noon omo jogii ko askini (nisaab).
- Miskiino : ɓuri saɗtude doŋkal e baasɗo, miskiino woni mo alaa hay dara, haynguura mum hanndetimmaani.
- Liggotooɓe : ɓe laamu neleta tawa ko hoolaaɓe yo ndenndin asakal, yo njuɓɓin ɗum, ndeena ɗum, ɓeen njoɓdi mum en ene waawi yaltineede e asakal.
- Woowneteeɓe ɓerɗe : maa wonii ko ɓe heefereeɓe, ɓe ndokkee е asakal ngam yiɗde reerɗinde ɓe e lislaɓam, walla ko ɓe juulɓe hesɓe ɓe ndokkee e asakal, haa diine maɓɓe tiiɗa.
- Rimɗinde jiyaaɓe : sabu lislaam reerɗude e ndimaagu, yamiri yo itte e asakal hitaande kala ko ene rimɗiniree jiyaaɓe halfaaɓe (ndeeɗoo yolnde kam sukkaama, njiyaagu nattii woodde, Alla yettaama). Ko ɗum lislaam yiɗnoo.
- Reweteeɓe ñamaale : deweteeɗo ñamaande nde roŋkani, tawi o ñamlorinoo ko waɗde ɗum ɗo dagii, oon ene rokkee e asakal ko yoɓiri ñamaande mum.
- Soldateeɓe reenooɓe diine, reenooɓe leydi mumen, ene ndokkeee asakal hay so ko ɓe alduɓе, walla soodiree kaɓirɗe e njogitaari, ekn.
- Ɗanniiɗo (ɓiyi laawol) : oon woni tumaranke gonɗo e laawol, tawi wonaa ɗanngal woofde Alla, omo rokkee e asakal ko ene yettina mo leydi makko.
Tesko :
- Asakal ko e junngo laamɗo juulɓe waɗaa, kañum anndi no feccirta, e mbaydiiji jeetati limtaaɗi ɗii. Omo waawi rokkeede heen e mbaydi ngootiri, walla o huɓtidina ɗi kañji fof, walla o fondaɗi, walla o ɓurondira ɗi.
- Yiɗaa e peccugol asakal ko ittude baasal, wonaa sarde jawdi. Moƴƴi ko hitaande fof wooda e waasɓe yaltinaaɓe baasal. Ko wayi no rokkee ko ene yona ɗum hi- taande, walla o rokkee ko ene waɗta mo e askooɓe mo wuuri.
- So laamu toppitaaki asakal, juulɗo fof yo toppitano hoore mum asakal mum, sabu ko farilla no juulde nii.
Ɓeeɗoo ndokketaake asakal :
- Sarifaaɓe yaltuɓe e nelaaɗo Muhammed (JKM), ɓeen laamu rokkata ɗum en ko booñ mum, wonaa e askal.
- Kala mo nguura mum fawii maa, a rokkataa ɗum asakal maa : ɓiɗɗo rokkataa asakal mum jinnaaɓe mum waasɓe, sabu nguura maɓɓe ko e makko fawii, so wonaa tawa ko ɓe reweteeɓe ñamaale. Ɓe naatira oon bannge. Baaba rokkataa ɓiɓɓe mum sukaaɓe, walla hellifaaɓe ŋakkuɓe (kaaɗi, ngumndam ñawu njooɗiingu ekn.), kono omo wawi rukkude ɓiɓɓe makko worɓe hellifaaɓe waasɓe, walla ɓiɓɓe makko rewɓe waasɓe resaaɓe, sabu ngura ɓee fof fawaaki baaba.
Jom galle rokkataa jom suudu mum asakal, so wonaa tawa ko to bannge yoɓde ñamaande. Kono jom suudu ene waawi rokkude jom galle mum asakal jawdi mum sabu nguura gorko o waɗɗaaki mo.
Ceemo Bun Umar Lih
