Eɗen njokka yaltinde deftere nde musiɗɗo men UmarAbdalla Wele wallifii, yowitiinde e ganndal weeyo. Eɗen njaakorii maa ɗum ɓeydan yimɓe ganndal, hokka ɗum en ɓeydaade faamde taariindi mum en, haa arti noon e « luggeendi » walla mbiyen « niɓɓe kammu » e kaawisaaji mum. Teskuyaaji mon noon ina coklaa no feewi. Fooyre Bamtaare
Njokken naamnde. Naanmnde ɗee, ko naamnde keewɗe faayiida, eɗe ɓeydana en kadi faamde ko haalaa koo e ko winndaa koo. Ɗee naamnde noon ko e jeewte men e nder Rajo Muritani e kitaale 1988-1989. Ɗum waɗi hettere heddiinde ndee, tiitoraa ko « Naamndiiɗo jaabaa »
Ko waɗi so leydi ena yiiloo, kuɓeeje e kaaƴe njanataa ?
Ko adii fof, leydi so arii e taaraade naange, e leƴƴande fof ndi dogata ko 29 km e feccere. Ɗum firti ko kala e waktu, e ndi doga 106 200 km. (Njaaweendi dogdu mayri e nder taarogol naange ko 106 200 km e kala waktu). Leydi so ena taaroo naange, yahrata ko yahdu feewndu. Ndi yahataa e ndi ɓeyda walla e ndi usta njaaweeki no oto nii ! Yahdu nduu ko wooturu, feewndu, wonaa no oto nii ! Ko ɗum waɗi alaa ko foti yande walla helde. Mi hokka on yeru : e nder laana ndiwoowa ndiwka, so aka yaha yahdu feewndu ka yerɓaani, so neɗɗo ena yaha e nder makka, (e nder laana kaa), wayata ɗum ko no yahata ko e dow leydi nii. So o jooɗiíma e nder laana kaa, laana kaa dillaani, yerɓaani, ena yaha yahdu feewdu, o sikkata ko ka ndariika, tawi noon e nder waktu fof aka yaha ko ɓuri 400 km ! Neɗɗo waawataa tinde Leydi woni ko e yiilaade, woni ko e yahde. Sinno leydi yahat ena dartoo, ena usta walla ena ɓeyda njaaweeki, e kii njaaweeki potki 106 200 km e nder waktu, alaa fof ko darotoo hannde e dow mayri, wonaa kaaƴe wonaa leɗɗe. Ƴeewee tan oto dogoowo 50 km e nder waktu, so o dartiima ɗoon e ɗoon tan, jolɓe heen fof ko yeeso maɓɓoytoo ! Saka noon oto dogoowo 100 km e waktu ! Mi suusaa nii haalde ko fayti e leydi ndogoori 106 200 km e waktu !!
Hol ko addata dillugol leydi ?
Ko fayti e ngal ɗo naamndal, naamndaaɗo oo ɓuraani naamndiiɗo oo heen ganndal no feewi, sabu mi wonaa fannuyanke ko fayti e ɗuum. Kolleten ɗoo tan ko hakke ko nganndu-ɗen heen. Leydi waɗi ko paɗe-paɗe. To hakkunde Leydi too, woni toon ko aaludere leydi. Toon noon ena wuli sanne ; nguleeki kii maa yah haa 10 000 degere (e ɓetagol wuIbuuɓndi). E nder aaludere ndee, woni toon ko no annama kaaƴ e jamɗe e geɗe goɗɗe kaynaaɗe. Dow aaludere ndee woni toon ko faɗo woɗngo, e nder mum ena woodi lobbuli tawa « mboofoondi » leydi ndii (ko mbiyaten kaaƴe kaynaaɗe koo) ena naati heen. Ena wiyee, hono duƴƴe ena mbaɗa e ɗií lobbuli baɗɗi kaaƴe kaynaaɗe. No ɗum fattirta nii, ena saaboo dillugol leydi. Ko ɓuri yaajde, won wiyooɓe dillugol Leydi fawii ko e dillugol paɗe leydi : duunde Afrika ndee fawii ko e annama dinndeere nii; diindeere ndee ena yaha (hay so nde yahrata ko seesa) etee nde fayi ko bannge rewo, fayde Orop (leyɗeele tuubakooɓe). Ɗeen leyɗeele ne ngoni ko e dow dinndeere woɗnde. Jooni noon ena wiyee, hono dinndeere Afrika ndee, e jahgol mum fayde rewo, ko ko sakkii dinndeere Orop ndee. Ko ɗum waɗi, ɗo dinndeeje ɗee taastondirata ɗoo, e nder taastondiral ngal, leyɗeele gonɗe ɗoon ɗee,ngonata ko e yerɓude. Ɗum ko diiwaan geec hakkunde Orop e Afrika, hono diiwaan Alaseri/Maruk, Itali fayi Yugoslaawi haa Turki e Iraan. Dinndeeje goɗɗe ena ngoodi to Sappon e Amerik.
Jaabawol naamnde Ceerno Aan.
Naamnde ɗee ko ɗiɗi. Gadanal ngal ko nii lelorii : No tagofeere ndee tagorii nii, mbele ko noon Asamaan oo tagorii ? Kammu (asamaan), ko njiyaten ñalawma ena bulɗa e dow koye men koo, e ganndal weeyo, ko weeyo tan. Etee, so en njiyii edum bulda, waɗi noon weeyo men ngoo, ko henndu weeyo ngoo sarata сaafe naange ɗee baŋ-yoo-baŋ, haa mbaydi ndii bulaa e gite men. Ko buIɗata koo fawii tan ko e caafe naange ɗee e golle henndu weeyo ngoo. Kо ɗum waɗi so hiirii, walla subaka, asamaan oo heewi ko wojjude seeɗa. Sinno neɗɗo wonnoo ko e dow lewru walla e dow tagofeere Meerkuur, asamaan bulɗirtaa ɗum, sabu e dow ɗee tagopeeje ɗiɗi, henndu alaa toon. Geɗel ɗiɗaɓel ngel, ko njiyaten cikken ko asamaan koko ñippii e leydi koo, ɗum fuuntat gite tan ! Sabu aan musiɗɗo Ceerno Aan to Suwoyraat, ɗo ngon-ɗaa ɗoo, a yiyataa wuro Sehilbaabi, a yiyataa Kahayɗi, a yiyataa Jowol, sabu majje woɗɗude ma. Ɗo ngon-ɗaa ɗoo, asamaan oo wayata e maa ko no jippiiɗo e leydi hakkunde maa e gure ɗee. Sinno ko noon, gure Kahayɗi е Sehilbaabi e Jowol keedtantu maa ko ootoo bannge e asamaan ! Yeru goɗɗo, so neɗɗo jolii e laana ndiyam haa woɗɗoyii e nder geec, haa nattii yiyde ŋore geec ɗee, asamaan wayata e gite makko koko ñippії е ndiyam hakkunde mum e ŋore geec ɗee nii, o sikkata asamaan oo koko hippii e dow makko banngeeji ɗii fof (bannge-yo-bannge) no horde hippirta cofel nii. Ndeen noon Nuwaasoot, walla Ndakaaru e Nuwaadibu mbayanta mo ngoni ko oo too bannge e asmaan nii. Oɗon nganndi e ɗií yeruuji, gure ɗe kaal-ɗen ɗee fof ngonaani oo too bannge e asaman ! Yeru goɗɗo, so en ndaarii Lewru jamma, cikkatten ko ndu takkiindu e asamaan walla ko ndu seŋiindu heen. Ameriknaaɓе yahnoоɓe to lewru too, so ndaarii leydi cikkata leydi takkii ko e asamaan. Etee, nde ɓe ngoni to lewru ndee, ɓe njiyatnoo leydi ko ena fuɗa, haa ɓooya ɓe mbiya leydi arii leydi e hoore, haa ɓооуа ɓе njiya leydi ena muta (no njiyraten naange e lewru ena mbaɗa nii).
Naamndal ɗiɗabal ngal ko nii lelorii : Mate koode ko tagopeeje no leydi nii, walla no Naange nii, walla no lewru nii ?
Kala ko ɗelñata e dow asamaan (e nder kammu) so wonaa kay lewru, walla Naange, walla pooye laaɗe diwooje, neɗɗo tampintaa hoore mum nii, wiyata tan ko hoodere (en kaaliino ɗum e deftere ndee). Wonaa enen fulɓe tan mbiyata ɗum noon, leƴƴi goɗɗi ɗii ne ko noon mbiyata. Kono e nder ganndal koode, « wonaa ko furɗi fof muuɗee« , wonaa ko ɗelňata jemma fof woni hoodere. E nder ganndal koode, hoodere ko tagoore werlotoonde caafe gulɗe, hokkoore caafe gulɗe. Ko ɗum waɗi Naange ko hoodere, limtidtee ko e koode. Naange ko hoodere ɓurnde fof ɓadtaade en (149 600 000 km). Sinno koode ɗe njiyaten e kammu ɗee ena ɓadtinoo en, no naange ngee wayi e gite men hannde nii, ko noon koode ɗee mbayatnoo e gite men. Tagoodi hoodere, ko no tagoodi naange nii wayi. Kо jeyngol ɓurngol wulde ! Koode noon ena ceerta nguleeki (heen ena ɓura walla jaasa naange wulde), ena seerta mawneeki (ena ɓura walla jaasa naange mawnude). Naange men ngee, (walla hoodere ɓurnde fof ɓadtaade en, nde nginnir-ɗen ɗum « Naange » ndee) taarotoo ɗum ko tagopeeje ɗe kaalno-ɗen ɗee. Tagofeere noon, ko tagoodi keɓoori caafe, ko tagoodi ndi hokkataa caafe, kono ko kokkateendi caafe gulɗe. Leydi ko tagofeere, heɓata nguleeki ko ummoraade to naange. Tagopeeje goɗɗe ɗee, tagorii ko no leydi nii, tawetee toon ko ceene, kaaƴe, caɗli e tule, ena waawi tawa geɗe goɗɗe ena toon, tawa ngalaa gaay e leydi, walla geɗe ngona gaay e leydi, tawa ngalaa toon. Ɗum ko Alla anndi. Tagopeeje satonaange ɗee, no Leydi nii, keɓata caafe ko ummoraade e Naange. Jamma noon, so en ndaarii asamaan oo e gite men ɓole, en mbaawataa seerndude tagopeeje men kokkaaɗe caafe haa mbaɗti ɗelñude, e koode kokkooje caafe ɗelñooje, mbiyen noon « mburu fof ko fariñ » (fof ko koode) !
Hol ko saabii ɗuum ?
Saabii ɗuum ko koode ɗee, kañum en ɗelñat, nuldat caafe, njiyen ɗe e nder niɓɓere ; tagopeeje ɗee ne, keɓata ko caafe naange, ngona e jalbude, mbaɗa pooye, njalba e dow asamaan. Lewru jooni, waɗata en yiyde ɗum jamma, (walla lewlewal ngal ndu hokkata en jamma ngal), ko caafe naange caabii ɗum : caafe naange ɗee njanat e lewru nduu, kayru ne ndu jalba, ndu waɗana en lewlewal. Oɗon nganndi neɗɗo ena waawi daraade e naange tawa ena jogii daarorgal, o huccina ngal e naange haa caafe ɗee njana e maggal, o huccina caafal janngal e daarorgal ngal e mbeelu huɓeere. Gonɗo e nder mbeelu huɓeere ndee wiyata ko caafal janowal e makko ngal ummii ko e daarorgal ngal, kono eɗen nganndi ko caafal piltinangal, gummingal to naange, asli maggal ko naange (sabu jamma niɓɓо daarorgal waawataa yeeynaade !) Ko hono nii ɗum wayi, hay so noon, so goonga, ɓanldu lewru tagoraaki no daarorgal nii. (Ko ɗum nii waɗi, ndu waawaa filtinde caafal ngal fof haa laaɓa no daarorgal nii). Yeru goɗɗo kadi : naange ngee leernirta tagopeeje ɗee e lewru nduu (walla lebbi ɗii) ko nii : no neɗɗo wonirta ootoo bannge e huɓeere nii, poosa fooyre (poosa « lammpa ») e neɗɗo goɗɗo gonnɗo dow huɓeere ; oo gaay bannge e nder mbeelu huɓeere ndee, neɗɗo tataɓo ena heen darii, o yiyataa lammpa kaa, kono omo yiya neɗɗo gonɗo dow huɓeere ndee. Hono noon njiyraten lewru ena jalba jamma, tawi jalbinta ɗum ko naange nge en njiyataa ngee.
