Ndeen gumalde ko gumalde gumale toɓɓe boɗeeje jiyeteeɗe he tageefo ɗee.
Gila 2022, koodeeɓe (astronomes) ine ngondunoo e caɗeele kaaɓniiɗe : niiwnorgal James Webb ine fotatnoo teemedde toɓɓon mboɗewon ɗo ɓuri luggiɗde nder tageefo, tee hay gooto anndaano ko kon ngoni. Ekon leerdani no feewi pamarol makkon, ekon ngojji haa ɓurti, ñisi haa ɓurti, alaa fof ko kon nanndi ko anndaa. Kon “toɓɓon mboɗewon” (Little Red Dots) ko ngeɗon niiwnorgal James Webb yiyatnoo tan e nate tageefo tawi ine woni sukaare (nde fuɗɗotoo ndee). Kono ɗo nde dañi ko ine tolnoo e miliyaar hitaande ɗoo, kon toɓɓon majjii, nattii yiyeede, sibu hay gootel e makkon yiytaaka e yontaaji tageefo cakkitiiɗi ɗii.
Goomu ngootu koodeeɓe yiytii feere jaɓniinde ngam sunnaade jiiryiirngal biyeteengal Saguaro (innde lekki ngooti moraande Arizona). Ngal jiiryiirngal kaaƴhaaƴtal (galaxie spirale) ine nanndi e Fedannde malaaɗo (jiiryiirngal men), kono aaludere mum hakkundeere ndee ine wojji haa ɓurti, ine leeri no feewi. Nde wiɗtooɓe ɓee ñemtini hol no mbaydi maggal wayata so ngal woɗɗinaama, huunde ƴooɗnde yiyaama : juuɗe jiiryiirngal ngal majji menndeŋ nder niɓɓere, alaa ko yiyetee so wonaa aaludere woɗeere. Jiiryiirgal ngal fof wayti no wootere e toɓɓe boɗeeje kaawniiɗe ɗee.
Kon toɓɓon mboɗewon ndeke ko jiiryiirle timmuɗe, ɗe alaa ko yiyetee e mum en, so wonaa aaludere mum en huɓɓoore ndee : wuddere ɓaleere ɓujere, mookotoonde ɓakdi no ɓuriri yaawde, hade mum deeƴtude, duuɓi miliyaar caggal ɗuum.
Ɗum firti ko toɓɓon mboɗewon kon, ngonaa ndeke geɗe kaawniiɗe walla kese, kono ko jiiryiirle gaadoraaɗe, gonɗe e taccude daawal finnere cukaagu, ɗo wuddere ɓaleere hakkundeere ndee woni e ñaamanduru mawndu. Ine ɓooya tan, ɗee gudde ɓaleeje ine ndeeƴta, jiiryiirngal ngal larñitoo, natta (maaya), majja. James Webb holli en ɗoo ko cukaagu piddungu jiiryiirle – kewu ngu hay gooto meeɗaano laaɓtindaade haa e oo sahaa.
Ƴoogirde : The Astrophysical Journal, 7 ut 2026 — STScI / NASA / ESA
Bookara Aamadu Bah

