JaɓɓordeInfos du JourSheex Haamiidu Kan wayniima

Sheex Haamiidu Kan wayniima

Leydi Senegal, diiwaan Fuuta e denndaangal haralleeɓe coñce he ɗemngal faraysiire, ngoni ko he sunaare luggere. Winndiyanke tammbinooɗo gonal neɗɗo e njuɓɓudi laamu e pinal fuutankaagal, Sheek Haamiidu Kan wayniima jamma 3 feewde 4 yarkoma (oktoobar) 2026, to Ndakaaru laamorgo Senegaal. O wuurii kitaale 98, nduuɓon ɗiɗon kaɗi mo foofde teeminannde timmunde.

O ronnii laabi daranaade leydi mum e ɓayre pinal doŋre Afirik. O wirnaa ko ñalnde 4 yarkomaa 2026 to genaale Yoof, hirnaange-rewo Ndakaaru. O jeyanoo ko he winndiyankooɓe ɓurɓe lollude nder Afirik haalooɓe faraysiire. O yiyi aduna ko 2 seeɗto (abiril) 1928 to Maatam, fuɗnaange-rewo Senegaal, sara keerol leydi Muritani. O yalti ko he galle Fulɓe mawɗo.

Nde nduttaten teddungal e oo gorko mawɗo, en ƴoogii he duttorɗe men keeriiɗe teeŋti nde ndenndu-ɗen e makko yeewtere galle gollodiiɗo men ASECNA ina wiyee Amnata Sal Joob to Ndakaaru he 2013. En kuutoriima kadi keɓe ɗe jaayndiyanke Ginenaajo biyeteeɗo Muusaa Sampo bayyini nder ɓoggi laylayti renndo.

Cheikh Hamidou Kane
Cheikh Hamidou Kane. Image fournie par Bocar Amadou Bâ.

Ceernaagu ko ndonu galle maɓɓe

Sheex Haamiidu Kan rewii laabi pinal leñol mum e pinal tuubakiri gila ko o suka. Nde wonnoo jinnaaɓe makko njiɗannoo mo ko wonoyde ceerno jannginoowo Quraana, gila he duuɓi makko jeeɗiɗi o naatnaa jaŋde he duɗal Ceerno Muttaar Gaajo to Salde. Salde noon ko wuro yumma makko. Ndeke o wonii sera daddeeɓe (taaniraaɓe) makko. Ɗoon o janngi o waawi Quraana, o waawi muñal e nehtaare.

Nde o heɓi duuɓi 9, o tawoyi baaba makko Mammadu Elimaan Kan gollotonooɗo he njuɓɓudi laamu to wuro Luga. Denɗiiko jannginoowo he duɗe laamu ina ɗoon, naatni mo ekkol. Ko ɗoon nguurndameeji ɗiɗi puɗɗii hoɗdude nder hakkille makko : heen bannge ko nguurndam lasli Lislaam e pinal fuutankaagal, oya bannge ko nguurndam duɗe koloñaal e pinal mum. Ngal koɗdigal weeɓaani he makko, ngal wontani mo ko jilɓere e naamne jokkondirɗe.

Koyɗi miijanteendi

Nde o waawi janngude defte, alaa deftere o woppi. Ko o heɓi fof o janngat. Njabeeri miijanteendi fuɗii he hakkille makko. O waɗtii hakkille makko fof he wontoyde karallo miijanteendi. Kono he ngonka Senegaal jiimanooɗo oon yonta, janngude haa heɓoya duɗe hakkundeeje e toowɗe wonaano huunde weeɓnde. Keeri ina ndarnaa ɗi ɓiyɓe afiriknaaɓe mbaawaa yawtude. Jaŋde hakkundere e toownde ko ɓiyɓe koloñaal tan keerorii. O feewraa duɗal « des fils de chefs » (duɗal ɓiɓɓe galleeji mawɗi) to Ndar, e nder Duɗal Blanchot gontungal Lisee Amet Faal. O salii haa yoori sibu o yiɗaa wontoyde « Chef de Canton ». O yiɗi ko janngoyde. O jooɗii omo janngina hoore makko tuugnorgal jaŋde hitaande adannde liisee, woni 2nde.

Ndee salaare hollitii pellital e neɗɗaagal mahingal he makko, yiɗde keborɗo winndoyde « l’Aventure Ambiguë », ko pirdaten « Ɗangal Jilɓungal ». Ko kanko wiyatnoo « so ngal damal uddiima, ngala too udditee ». O waɗi kawgel berwe (BEPC) e fayde hitaande ɗiɗmere liisee, o ɓenni. Ɗum haawi harelleeɓe jaŋde. O fayraa Lisee Van Vollenhoven mo Ndakaaru. Oo lisee waɗti wiyeede hannde ko Lisee Lamin Gey.

Sheex Haamiidu janngi ɗoon haa heɓi bakkaa (Bac) he hitaande 1950.

He 1951, o jokki jaŋde to “Institut des Hautes Etudes de Dakar » (Duɗal Jaŋde Toownde Ndakaaru), jogorngal wontoyde Université Chekh Anta Diop. O janngi ɗoon laabi ñaawooje e karallaagal coñce. Kono yiɗde makko ko wootere, janngoyde miijanteendi. Darnde makko ɗoon haaɗaani e janngude. O naati he pelle denndinɗe sanɗaaji Ndakaaru, o daranii kareeli kawridinɗi Afirik mo Farayse jiimnoo. Sanɗaaji Afiriknaaɓe heewɓe ngaratnoo ko Ndakaaru. He 1952, o yaaɓani Paris, leydi Farayse. Ɓe cosii fedde huuɓnunde sanɗaaji Ndakaaru, woni « Association Générale des Etudiants de Dakar ».

Paris, miijanteendi e dille Afirik

O adii naatde ko « Lycée Louis-le-Grand » (ko he oo liisee Senghor ne fuɗɗorii hade mum faytude Sorbonne). Caggal ɗuum o naati Sorbonne. Sheex Haamiidu Kan naatii nguurndam pinal e ganndal. O heɓi ɗoon ceedante « licence » ɗiɗi, seedantaagal Ñaawooje e seedantaagal Miijanteendi. Paris wonnoo ndeen ko dingiral ɗo sanɗaaji Afiriknaaɓe kawratnoo, caloo kaɓɓi koloñaal. Sheex tawtoraa ngoo sippiro hakkillaaji. O jeytoraa he Fedde Sanɗaaji Afirik Ɓaleejo he Farayse (Fédération des étudiants d’Afrique noire en France -FEANF). Ciftinen FEANF jibinaa ko ñalɗi 21-22 mbooy (marsa) 1951. Ko he gardagol Hooreejo gadano Soxna Solange Falade mo Dahomey (woni hannde Beneŋ), Kalfinaaɗo Kuuɓal gadano Aamadu Muttaar Mboh mo Senegaal, e Abdu Mumuni mo Niijeer, Kalinaaɗo Ngalu gadano.

Kono, jooɗaade tan he janngirɗe Farayse ina yeeɓa kewkewe nder Afirik yonaani mo. O muuyaa ko jeytoreede nder heen. He hitaande 1956, o ɓenni he kawgel naatde duɗal Ngenndiwal Farayse caggal Maaje (ENFOM/ Ecole National de la France d’Outre-Mer). O woni toon duuɓi tati, o yaltidi e seedantaagal karallo njuɓɓudi laamu.

Mbayliigu dookii Afirik

He kitaale 1960, jeytaare leyɗe Afirik fuɗɗiima. Sheex arti Senegaal nder 1959. Mawɗo Mammadu Jah waɗti he makko hakkille sanne. Kanko wonnoo Hooreejo Diiso Laamu Senegaal. O nawaa jaagordu Ƴellitaare Faggudu, caggal ɗuum he mbooy (marsa) 1960, o toɗɗaa gardiiɗo diiwal Kees. Ɗum wonaa meere ngati Kees ko nehaande ɗo Mawɗo Mammadu Jah yiɗi nebbisaade ɓamtaare dowri. Lebbi seeɗa caggal ɗuum, Senegaal heɓi jeytaare mum ñalnde 4 seeɗto (abiril) 1960. He 1961, Leopold Sedar Senghor toɗɗii mo Ɗowoowo kuuɓal peeje ɓamtaare. Senegaal ummaninoo ko mahde gollirɗi mum e faggudu mum e janngo mum. Sheex Haamiidu Kan jeytoraa he mbunndi ngaal gollal.

Jaltugol “ɗanngal jilɓungal” (« l’Aventure ambiguë »)

Deftere himmunde nde o winndi ko (« L’Aventure ambiguë »). Nde ARED firi nde he pulaar, wiyi tiitoonde ndee ko “Inta Aanniinde”. Ina gasa ɗum sella. Enen pulir-ɗen tiitoonde ndee ko “Ɗanngal Jilɓungal”. Sheex Haamiidu Kan fuɗɗiima winndude nde gila 1952 tawi omo woni Paris. Nde yalti ko 1961. Caggal duuɓi sappo nde o fuɗɗii winndude nde. « L’Aventure ambiguë » (Ɗanngal Jilɓungal) ina nanndi e ciimtol nguurndam Sheex Haamiidu Kan e hoore mum. Ngol pefol jangtotoo ko nguurndam suka biyeteeɗo Sammba Jallo, suka gorko pullo pamaro hakkille he jeese yimɓe, kono keewɗo hakkille he miijanteendi. O jeyaa ko Fuuta, hakkunde Senegaal e Muritani, peƴtiiɗo hakkunde jaŋde aadoraande diine Lislaam e pinal leñol mum e jaŋde leyɗe hirnaange. Ko ngol pefol ñiɓi Sheex Haamiidu Kan nder dingiral coñce. Ɗee luure jilɓinɗe hakkille makko njibini golle makko to bannge coñce. Deftere ndee hollitta ko luure goodɗe hakkunde goodal e goongɗinɗo Geno, e koloñaal, e ceekol hakkunde fiɓnde donaaɗi e yiyngo leyɗe hirnaange.

Kono wonaa ɗum tan nde haalata. Ande naamnoo njaru kesamkesamaagu wonande afiriknaaɓe. Neɗɗo naatɗo he duɗe dokkooje ɗum ganndal kono kadi ɗoofooje ɗaɗi goodaangal mum, holi no o waɗata ? Ngal naamnal yaltii keeri leydi Senegal, wontii ngoƴa leyɗe gonnooɗe he njiimaandi koloñaal Farayse. He 1962, deftere ndee rokkaa teddungal ɓurngal toowde, nde laatii winndannde coñce afirik ɓurnde lollude he leyɗe kaalooje ɗemngal faraysiire. Ko ndeen Sheex Haamiidu naatni he coñce ngoƴa mum gila he cukaagu: salaade laamu.

Dawrugol heɓtiima winndiyanke

He hitaande 1962 luure hakkunde Senghor e Mawɗo Jah peeñi tigi-rigi. Hooreejo Ndenndaani tuumi Hooreejo Diiso ina tafi moojobere ngam loppitde laamu. Mawɗo Jah nanngaa, ñaawaa; sokaa. Kanko e yahdiiɓe makko nayo jaagorɗe : Walijoojo Njaay, Ibrahiima Saar, Josef Mbay e Aliyuun Taal. Ɓe taƴanaa kaaɗdi nguurndam he dummbirdu wonande Mammadu Jah, duuɓi noogaas wonande Waalijoojo Njaay e Ibrahima Saar, Aliyuun Taal duuɓi joy. Ɓe ndummboyaa to dummbirdu Keedugu fuɗnaange Senegaal. Maa lewru seeɗto (abiril) 1976 nde Senghor yaafii ɓe.

Ko ndeen Senghor anndini Sheex Haamiidu Kan omo yiɗi toɗɗaade mo cukko hooreejo ɓayri omo yiɗnoo waylude tippudi laamu ndii e dow tiiɗtinde baawal Hooreejo. Sheex Haamiidu salii loppet.

Salaare makko ko pellital dawrugol, kono kadi ko ngal nuunɗal e hormaade neɗɗaagal mum. O yahdaani e no Senghor ñawndiri luure hakkunde mum e Jah. He miijo makko, alaa ko Mammadu Jah waɗi ko felnii; ko o tooñaaɗo tan. Ɗum addani mo ferde, o yalti Senegaal.

Fergo waawnere

He oon tuma o anndaano maa o woɗɗito Senegaal ko ina abboo he duuɓi sappo-e-ɗiɗi. Ngoo fergo wonanii mo kadi duɗal goɗngal janngirgal aduna. Goɗɗugol Ndakaaru maa yejjitin dille pinal mum e dawrugol mum. Kono Sheex Haamiidu ruŋtaaki aduna. O ɓeydii ko yaajtinde humpito makko, nde o jumpi he dille renndo jaambureewo (société civile). O naati he UNICEF, o halfinaa golle mum to Lagos e Abijaa. O nawori heen ko ina tolnoo e leyɗe noogaas nder Afirilk worgo Saharaa. Karallo njuɓɓudi laamu wontii soofaa ƴellitaare.

He ɗee pelle ɗe ngonaa laamuyankooje, Sheex Haamiidu woni e yuurnaade kewkewe renndo Afirik, doole mum e donke mum, waylo-waylo maggo, jotondire maggo e pelle winndereeje. Ɗum addani mo he 1974, caggal nde Mammadu Jah yalti dummbirdu, artude Senegaal.

Kono ko adii ɗuum o jaɓi laataade cuko-hooreejo CRDI (Centre de Recherches pour le Développement International), woni Duɗal wiɗto ngam Ɓamtaare Winndere, to Ottawa leydi Canada. Ɗum hokki mo fartaŋŋe yillaade leyɗe keewɗe hono Filipiin (Philippines); Indo, Amerik-Worgo…O yillii leyɗe Worgo, feeñani mo heen humpitooji ɓamtaare ceerɗi. O wonti “ganndo mo alaa keerol”.

Gartal Senegaal

Ko he 1976 Sheex Haamiidu arti hankadi Senegaal. Senghor halfini mo ngardiigu Dakar-Marine toppitinooɗo sehngo laaɗe ndiyam. O waɗi ɗoon duuɓi ɗiɗi, o toɗɗaa Jaagorgal mbaylaandi e ñeeñal. Caggal ɗuum, nde Abdu Juuf lomtii Senghor, o toɗɗaa Jaagorgal Eɓɓo e Jotondiral (Plan et Coopération). O woni ɗoon gila 1981 haa 1988. Wonii duuɓi capanɗe-tati nde o naatnoo he njuɓɓudi laamu. Kono, Sheex Haamiidu jaggiraano laamu ko fayndaare.

He 1988, o ñaagii yo o rokke fooftere duumiinde. Kono he miijo makko fooftere duumiinde wonaa deestaare. O ummaniima hare woɗnde : tinndinde e jannginde. Caggal dawrugol, o jokkat gollanaade ɓamtaare e renndo jaambureewo. O ardinaa ENDA-Tiers-Monde, e pelle goɗɗe.

O gollodii e Tabital Pulaagu ngam daranaade tintino ndonu pulaagu. O addanii Tabital Pulaagu humpito e balle to hakilantaagal. O gollodii e PARRER (Partenariat pour le Retrait et la Réinsertion des Enfants de la Rue/ Gollondiral ngam yaltinde sukaaɓe wonɓe he laabi e naattinde ɓe he tippudi jaŋde). Ko fedde daraniinde daɗndude « sukaaɓe laabi » (Enfants de la rue) e naattinde ɓe he njuɓɓudi jaŋde. Ɗum fof ko muuyaande ronnunde ko o anndi tawa uddaaki, hesɗitinde tawa momtaani goowaaɗi e gañaaɗi, udditde dame kesamaagu tawa ñoƴƴaani yontaaji jooni nde njejjita pinal mum en.

Gartal winndiyanke caggal duuɓi capanɗe tati

Ƴettidde dahaa e kuɗol wontii fayndaare himmunde. He 1995, o yaltini deftere makko ɗiɗmere, “Les Gardiens du Temple », ko pirdu-ɗen « Reenooɓe Duɗal ». Caggal duuɓi capanɗe-tati ko Ɗanngal Jilɓungal yaltunoo. Sheex Haamiidu teeŋtinii jokkondiral ɗee defte ɗiɗi: adannde ndee jangtotoo ko ngonka he yonta koloñaal, ɗiɗmere ndee yuurnittoo ko ngonka nder duuɓi capanɗe-tati caggal jeytaare. Hakkunde defte ɗee ɗiɗi ko nguurndam e ngoƴaaji keeriiɗi : njuɓɓudi koloñaal, jeytaaje, laamu ngenndiiwu, iiñcuru 1962, uujo, pelle winndereeje, ƴellitaare, cuuɗi jaagorɗi e darnde nder pelle ɗe ngonaa laamuyankooje. Ellee Sheex Haamiidu woppi ko haa wuuri ɗi ngoƴaaji nde ummaanii winndude heen.

Nguurndam nder yontaaji ceertuɗi

Sheex Haamiidu meeɗaa felɓondirde donaaɗi e kesamaagu. O wuurii gootel heen fof, ko moƴƴi he mum e ko moƴƴaani. Suka janngunooɗo Quraana haa dali wontii miijiyanke. Tergal njuɓɓudi koloñaal wontii soofaa dowla bellitiiɗo he jeytaare mum. Karallo dawrugol saliima jaggude e laamu ngu yahdaani e nehdi mum e neɗɗaagal mum. Timminii golle he nder pelle winndereeje nde o feri caggal boowal Senegaal. Jaagorgal wontii tergal pelle. Soofaa Dowla artii e mbinndiin coñce.

Ngol laawol ngol Sheex Haamiidu rewi ina hollita doolal « L’Aventure ambiguë ». Gaa gaa luure hakkunde “adunaaji” ɗiɗi ceertuɗi, o hollitii he deftere ndee jilɓere neɗɗo kuccitɗo e goongaaji keewɗi, goowaaɗi keewɗi, mbaydiiji keewɗi, faamde nguurndam he oo aduna. Kanko e hoore makko o wuurii ndee jilɓere, kono o etaaki ñawndude ɗe.

Soknaajo makko gadano ko Yaay Ummu Aamadu Kan, denɗiiko, cankoriiɗo duuɓi 26, woppiri mo sukaaɓe ɗiɗo rewɓe. Jom-suudu makko ɗiɗmo ko Marie-Thérèse Boris, “doktoor” rewɓe. Ɓe dañdii sukaaɓe nayo, ɗiɗo rewɓe e ɗiɗo worɓe. Yo barke makko keddo he ɓesngu makko, o lummboo he beeli kawsara.

He nder ɗii duuɓi fof, geɗe keewɗe ndenndii he daartol oo gorko : Gorko ummiiɗo Fuuta yillii gure laamorɗe winndere, gollii he duɗe keewɗe, kono ko mo meeɗaa yejjitde to umminoo. Gannduɗo noon to ummii, oon majjaani. Sheex Haamiidu Kan jeyaa ko he yonta afiriknaaɓe annduɓe, etiiɓe naatde e kesamaagu tawa ngontaani aaƴiiɓe nehdi mum en. Ndeke ina gasa tawa ko ɗum woni firo “ɗanngal” makko: waasde suɓaade hakkunde nguurndameeje ɗiɗi, kono wallitde haa ɗi kaalda ɗi paamondira.

He 2019, o teddiniraa « Grand Prix des Mécènes » (Kubeeri mawndi wallitooɓe Winndiyaŋkaagal), fawaade he golle makko. O heɓi kadi « Grand Prix du Chef de l’État pour les Lettres » (Kubeeri mawndi Hooreejo Leydi ngam coñce). Oo gorko pinal yiyii he 2023 innde mum teddiniraa « Université numérique du Sénégal ». Konngol makko ngol jannginooɓe ɗemngal farayseere keewi hokkude almuɓɓe mum en ko : « Si je leur dis d’aller à l’école nouvelle, ce qu’ils apprendront vaut-il ce qu’ils oublieront » ? (So mo wiyii yo ɓe naatde he duɗe kese, mbele dey ko ɓe kebori janngude toon maa yerondir e ko ɓe kebori yejjit koo).

Aamadu Malal Gey

RELATED ARTICLES

WOPPU ƊOO YOWRE

Tiiɗno winndu ɗoo yowre maa
Tiiɗno winndu ɗoo innde maa

- Advertisment -
Google search engine

Most Popular

Recent Comments

sowidrissa97@gmail.com dow Hol no rawaandu jamminortoo ?
Mamadu dow Nafooje ñonkote