Abdullaay Hammaat Caam fiilaama Elimaan Mboolo e nder wuro Haymedaat, nokku Siley Demmba Sammba lollirɗo Baraa Bah, diiri Hammadi Kajji Jah. Ko kanko waɗti elimaan 10ɓo piilaaɗo tawii ko bannge Muritani. Piilungal waɗi ko ñalnde 25 lewru morso 2026.
Ñalawma oo hurmbitiraa ko silki Alquraana tedduɗo e gardagol ceerno Ɗaahiiru Bah mo Ceerno Buubu to Baabaaɓe Looti. Caggal silki oo rewnaa heen ko joofnugol Alqraana tawi ko ɓiɗɗo debbo (ko heewaani e gure subalɓe koo). Ɓiɗɗo debbo oo wiyetee ko Mali Aamadu Hammaat Caam to bannge baaba mum walla Mali Sala to bannge neene mum. Baaba mum ɓiɗɗo debbo oo e piileteeɗo oo hono Abdullaay Hammaat Caam njiidi yumma e baaba. Nde Mali malaaɗo joofni, baabiraaɗo oo suɓii ko yo o ar, o reftoo e yeeso yimɓe ñalnde piilungal ngal.
To bannge goɗɗo, e nder galle hee gooto, tirngo tabalde yahdoore e piilungal ngal nana jooɗanaa. Ko Safalɓe ormankooɓe Yirlaaɓe Jeeri, taaniraaɓe Ganna Hamediin tirata tabalde Mboolo e denndaangal taballeeji Yirlaaɓe Jeeri. E no mbiyraa, ɓe ɓamdii e tirngo taballeeji lawakooɓe Yirlaaɓe Jeeri gila e hitaande 1911. Tiratnooɓe tabalde ɓee, njontanoo e oon sahaa, ko Sammba Arsiida Kuwoydi e Demmba Arsiida Kuwoydi e Siley Aamel Kayta. Hannde noon ko taaniraaɓe maɓɓe walla nii njaatiraaɓe maɓɓe njogtii golle ɗee e gardagol Aamadu Saajo Sih to Ñaabina, Mammadu Lamiin Bookar Ayye Sih to Burguduuna, Yaayaa Sammba Bukki to Njaawaldi e Umaar Demmba to Haymedaat. Eɓe njogii mawɓe maɓɓe to bannge duuɓi ko wayi no Aamadu Kaaliidu to Murtogal Gaar, Umaar Bukki to Ñaabina e Ibraa kaaliidu Ganna to Dabbe. Ena waɗi noon seremelleeji tirdeteeɗi heen gila e ñaagule Alla, duwawuuji haa e geɗe goɗɗe noddooje jam, kisal, deeƴre e ɓamtaare wonaande nokku oo e lefol ngol. Golle subaka ɗee ko ɗoo kaaɗi caggal duwaaw baɗtindiiɗo. Reftaani heen so wonaa jaɓɓaade e bismaade hoɗɓe e rokkude ɓe jippule.
Piilungal ngal waɗoyi ko kikiiɗe, caggal takkusaan. Ngam siimtande banndiraaɓe no golle ɗee njahrunoo, en tawtoraama nii e bismaango Jibi Hammaat Caam kono haa ɓura laaɓde, en njokkondirii e innde Fooyre Ɓamtaare e Ceerno Mammadu Demmba Jeliyaa Bah, gooto e ɗowɓe golle piilungal ngal.
Fooyre Ɓamtaare : Ceerno Mammadu Demmba, e innde Fooyre Ɓamtaare e ardorde mum, min calminii ma, min ɗaɓɓirii ma kadi yaafuya sabu fawñaade ma e haljinde ma e golle ɗe min tawru maa ɗee. Hade men arde e piilungal baɗngal e jeese men hannde ngal, hol ko mbaaw-ɗaa haalan en e daartol wuro Haymedaat ngoo ?
Ceerno Mammadu Demmba : Mi wonaa daartiyanke kadi mi heɓaani humpitaade nde Haymedaat sosaa kono ngo jeyaa ko e gure Yirlaaɓe Jeeri ɓurɗe ɓooyde. Ngo waɗi ko cuuɗi 4 :
- – Mboolonaaɓe
- – Jaanankooɓe
- – Maalmaalɓe
- – Dabbenaaɓe
Ko ɗii cuuɗi nay mbiyetee Yirlaaɓe Jeeri. Tiimi ɗi, kannji nay fof, ko Arɗo Ngiril. Wooturu e majji fof noon ena jogii tabalde mum, lawake mum piileteeɗo, wurankooɓe rokkooɓe e teddinirteeɓe e fiilooɓe mum.
Fooyre Ɓamtaare : Hol heen ndu njeye-ɗaa e cuuɗi, seydi Bah ?
Ceerno Mammadu Demmba : Miin dey, askitintoo-mi ko e Suudu Mboolonaaɓe fiilɓe hannde elimaan mumen ɓee, wonɓe sabaabu garal maa hannde ɗoo e ngoo ɗoo wuro, seydi Njaay !
Fooyre Ɓamtaare : Yande hawrii e tellaade, no fulɓe mbiyrata. Nuletaake kadi e asamaan ko ɓuri cuurki, e haa hannde no ɓe mbiyrata, seydi Bah. Ko a Mboolonaajo, ko onon e jaati piili elimaan mon hannde etee njeye-ɗaa kadi ko e ɗowɓe geɗe ɗee. Hol no piilungal waɗirtee e nder Suudu Mboolonaaɓe ? C. M. D. Bah : Suudu amen Mboolo waɗi ko galleeji tati dennduɗi suudu nduu :
– Caamɓe : Ko Caamɓe ngoni lawakooɓe fiileteeɓe elimaan Mboolo e nder gure Haymedaat, Burguduuna, Dabbe, Mbaañ, Ñaabina e Njaawaldi, haade kay ko bannge Muritani. E ɗee ɗoo gure, yettoode woɗnde fiiletaake heen elimaan so wonaa Caamo. Tesko-ɗen noon ena waɗi Caamɓe woɗeeɓe e Caamɓe ɓaleeɓe. Ko kamɓe njiidi yumma e baaba etee kamɓe ɗiɗo fof eɓe piilee.
– Wurankooɓe : wurankooɓe ko pecce ɗiɗi. Ena waɗi Fulɓe Yirlaaɓe. Ɓeen ko jettooɗe nay : Bah, Ñan, Jah e Jallo. Ko ɓeen ndokkirta lefol. Ena woodi kadi wurankooɓe Galle Teddungal. Ɓeen ko diisnondirteeɓe, joom wutte en (ñalnde piilungal eɓe ndokkee wutte). Ko Ɓaas, Sih, Gey, huunde e Lihduɓe, huunde e Sohsohɓe e huunde e hamaraaɓe (yetteteeɓe Kamara). Tesko-ɗen wonde wurankooɓe ɓee fof ndenndi alhaali.
– Fiilooɓe : ko Aan-aanɓe ngoni fiilooɓe. Goɗɗo kadi fiilataa elimaan ko wonaa kamɓe. Aan-aanɓe, no Caamɓe nii, mbaɗi, kañum enne ko woɗeeɓe e ɓaleeɓe. So en teskiima ko Caamo fiiletee. Ko wuranke teddinirtee, rokkata kono ko Gaan-aano fiilata.
F. Ɓ. Pulaar : So en naatanii piilungal hannde ngal, hol piilaaɗo e hol fiilɓe ?
C. M. D. Bah : Caggal nde sarɗiiji gadani ɗii timminaa, gila e teddinirde teddinirteeɓe, ƴamrude ƴamreteeɓe e waɗde denndaangal hujjaaji e potle haa dokkal ngal hankadi rokkaa, fiilaa ko biyeteeɗo Abdullaay Hammaat Caam. Piili mo ko worɓe tato aan-aanɓe. Gooto fof fiilat mo laabi tati, jooɗɗina(joƴƴina), goɗɗo kadi ara, ƴetta, fiila laabi tati.
Adii fiilde mo ko biyeteeɗo Sheex Aan. Oon lomtii ko baaba mum sabu mawngu e waasde hattande. Ko baabiraaɗo oo woni mawɗo aan-aanɓe diiwaan oo fof. Ɗimmo piilɗo oo ko Maamuudu Siidi Aan wiyetee. Tataɓo oo ko Alhajji Abdul Aan woni innde mum. Gadano oo ko Ñaabinanaajo. Ɗiɗaɓo oo e cakkitiiɗo oo ko Haymedaatnaaɓe.
Fooyre Ɓamtaare :Mbele oɗon mari doggol elimaneeɓe Mboolo fiilaaɓe ɗoo e Haymedaat ?
Ceerno M. Demmba Bah : Doggol elimaneeɓe Mboolo fiilaaɓe ɗoo e wuro Haymedaat ena woodi. Ko njeenayo adiiɓe, oo ɗoo piilaaɗo hannde, 25 morso 2026, waɗti ɓe sappo. Ɓeen ngoni :
- – Kaaliidu Umaar Caam
- – Sammba Siidi Caam
- – Sammba Saalaa Caam
- – Aamadu Kummba Caam
- – Sammba Laala Caam
- – Sammba Ummu Caam
- – Eggudu Siidi Caam
- – Kaaliidu Sammba Caam
- – Alhuseyni Aamadu Caam
- – Abdullaay Hammaat Caam, piilaaɗo hannde oo.
Fooyre Ɓamtaare : Ceerno Mammadu Demmba Jeliyaa Bah a jaaraama no feewi !
Tonngol : Piilungal Elimaan Mboolo to Haymedaat rewii laawol kadi waɗii doole haa hulɓinii to bannge keewal jamaanu. Kala sifaa neɗɗo e golle mum yiyaama ɗoon. Ɗuum ena jeyaa e ko ɗeɓi telɓinde njuɓɓudi ndii e ferlude ginol golle piilungal ngal. Gure Ngiril, rewo e worgo Maayo Senegaal, alaa heddiingo ngo araani. Boosoya, Hebbiya, Laaw e Halayɓe, neldii seteeji teskinɗi ko jiidaa e gummoriiɗi to Farayse, Amerik, Belsik, Kanadaa, Afrik-wuddu-leydi e won e gure tappamaaje hakkunde Muritani e Senegaal. To bannge mbaraangu, won ko waɗaa heen haa teskini. Ñalnde 24 morso ndee, gayi jeetati(8) kirsaama. Janngo e mum, ñalnde 25 morso, ñalawma piilungal ngal, 13 ngaari e nagge (nagge tabalde), ndammiri 13 e gelooɗi 2 kirsaama. Maaro e nebam, njuumam (suukara), basalle, lacciri Maruk, makaroni, ndiyam e njarameeje goɗɗe ndimndaa ko e otooji mawɗi, jiidaa e ko werlaaji tokoosi e saretaaji naatni e galle oo.
Piilungal ngal, no mbiyru-ɗen nii, waɗii doole mawɗe, ɗe ngaldaa e tanaa. Nde tawnoo piileteeɗo oo, ƴamreteeɓe ɓee e fiilooɓe ɓee fof ena ndenndi sago e kewu nguu ko heewi yiyaama heen, ko heewi janngaama heen kadi to bannge finaa-tawaa. Jammaaji gunndabi juɓɓinaaɗi ɗii ɗawaani hay fanniyanke gooto hujja mum. Tuggude e awluɓe, wammbaaɓe, lawɓe, naalankooɓe yimooɓe, amooɓe, fiyooɓe buubaaji, bawɗi e sabareeji, alaa heen mo waɗaani ko addunoo ɗum. Haymedaat naatii e ɗee balɗe ɗiɗi aljanna, nanii daaɗe belɗe no limmbam, koɗli jirwuɗi, ngamri njooɗndi e ñaantule labaaɗe.
Gelongal Fuuta lollirɗo
Njaay Saydu Aamadu
