Pulaar ene wiya « gosoraaɗo seerataa e laawde ». Sikke alaa, «so jawe ceŋlii ceŋlitii, kaalti tan ko ko kaalnoo ». Kono humpitiiɓe ko fayti e karallaagal njanngiin kawrii « e nder duɗal, e sahaa winndannde, jannginoowo reftude e ko haalnoo ene ɓeydana janngoowo faamaamuya ». Tawde noon konngol «dente men ndonkaama yoo nguur. Maa pusii, maa pecciima » nana tan soccoree, ene moƴƴi, sahaa kala, wooda miijooji durnaaɗi ngam dañande ɗum peeje ñawndirɗe, walla nii paddorɗe.
Weeɓaani, kono «ko etaade addi waawde ». E nder jimɗi wammbaaɓe, mboɗo nana eɓe mbiya «jeyɗo bonnataa ». Eɓe mbaawi ɓeydaneede heen kadi «baawɗo ne kay bonnataa ». Sabu neɗɗo ene jeya tawa waawaa. Ene waawa kadi tawa jeyaa. So dañaama noon, moƴƴi ko jeyde waawa, ruttoo kadi waawana. So joom mum anndii waawaa, waawanaa, jannga. Etoo waɗde, walla wallinoo ko aldaa e mawnikinaare. So ƴeewaama no feewi noon, maa tawe, ko wiyatee « dente men ndonkaama yo nguur » koo, ndee helmere « mawnikinaare » ene jeyaa e ko saabii ɗum. Teskaama, e nder pelle men, ene waɗa sifaaji yimɓe ceertuɗi. Sifaaji peeñooji e baɗe joom mum, e haala mum, e jokkondiral mum e ɓe liggodtoo ɓee. Mi sifoo heen tan seeɗa, ko heddii koo banndiraaɓe njokkitira teskuyaaji mumen, fawaade e ko ceedorii gite mumen, ko naniri noppi mumen, walla nguurndam ɗam nguurdi e yimɓe wayɓe noon.
E nder pelle men, ene waɗa yimɓe heewɓe ñiŋde kalfinaaɗo ngalu, e sikkitaade huufo mum. Teskaama, hono ɓeen yimɓe, alaa ko naatni ɗumen e fedde so wonaa sikkude ene waɗi « maka yettee ». Woɗɓe, keewi ñiŋde ko gardiiɗo. Nde tawnoo joom mum ɓuri yiɗde ko ardineede. So ɗum alaa tan, heewi waɗde heen ko « lokor lokor », mbele jibina cikkitaaje e nan-nanti. Teskaama, hono ɓeen, so joom mum ardinaama fedde, adotoo fof ko wiyde ene wayla hakkillaaaji e ngonka ɓe ardii ɓee. O heewi nanngirde fedde o ardinaa ndee ko no jeyal makko. Ko ɗum waɗi, jiɗɗo heddaade heen fof, woto haal so wonaa ko feewnitii mo. Woto miijiiɗo so wonaa ko ɓeydata mo. Woto golluɗo so wonaa ko addanta mo naneede e manteede. O heewaani jaɓde miijo heso ngo ummoraaki e makko. Ko oon heewi ardoraade ndool-ndoolaagu. Ɗuum woni : « mbaɗee ko njiɗ mi, kaalee ko welata mi, hay so mi juumii woto ñiŋɗo ». Ellee ko ɗum wiyatenoo e daari Aamadu Saar en e Demmba Kebe en «laamu Saada Dikel Saada », walla «laamu Saare Sah ». Haɗi ɗum wonde laamu gundo tan ko o salotaako heedeede caggal. Kono o ardetaake, o sawndetaake. Sifa ngoɗka, ko ardoraade «heedi heeda ». Won tan ɓe o fewjidta, ɓe o diisnondirta. Heddiiɓe ɓee, jiɗɗo jooɗoo, mo yiɗaa yoo yah. Addata sifaaji ardiiɓe wayɓe nii noon ko heppude naneede e yiɗde tan yoo miijooji mum ciy, yoo peeje mum ndewe. Nde tawnoo ene waɗi e renndo men, heppuɓe anndeede, ɓe mbaawaa fadde haa sahaa naneede ɗumen yonta.
Demmbele Aamadu ene wiya « huunde kala maa yonta waɗa, ko waɗi kala maa ɓennu yaha. So waɗiraama no moƴƴi, jibina neema e manooje. So waɗiraama no moƴƴaani, waɗtinda e nimsa e pelooje ». Ko ɗum waɗi ɓeen fooɗantooɓe ardaade sabu inɗe ene ndaroo tan e daaɗe mumen, ene kaala ko aaɓnotoo e ko aaɓnotaako fof.
Goram, ɓe njejjitii, walla tawa ɓe ngondi ko ɓe nganndaa, Alla ene tagi yimɓe tato e aduna hee. Baɗɗo hoyre mum, mo yimɓe mbaɗi e mo Alla waɗi. Baɗɗo hoyre mum oo, ko jooɓiiɗo daande mum tan ene ɗemma. Ene yiɗi yoo nane, yoo annde, yoo haala mum haale. Ko hono oon addi konngol biyngol « mo ɗemngal woni suddaare mum, ñalnde deƴƴi maaya jaangol ».
Ɗiɗmo oo, ko mo yimɓe mbaɗi. Sabu teskaade won nafoore ɓe njiyi e makko. Kono nde tawnoo o waɗirtaa sabu Alla, kala nde yimɓe natti yiyde omo waɗa tan, nduŋtoto mo.
Tataɓo oo noon, ko Alla waɗi ɗum. Oon, nde tawnoo waɗirtaa yeengo, gollortaako yiɗde yiyeede walla naneede, hay e « a jaaraama » hatojinaani, ko Joomiraaɗo nawata innde mum ɗo hay gooto waawaa artirde, ŋabbina joom mum ɗo junngo tagaaɗo waawaa heɓde saka tellina. Ellee ko hono oon yiɗaa e gardagol fedde fof waawnde wonde, haa teeŋti e fedde daraniinde ɓamtaare. So tawii alaa ko gardiiɗo ɓuri ardaaɓe so wonaa heewde haala e yiɗde tineede, ɓamtaare yaawataa. So dañaama, yo won ɓurde softude, ɓurde jogaade humpito, ɓurde yarlitaade, ɓurde suusde, ekn.
Mboɗo sikki tan enen fof en paamdii, caɗeele men, wonaa en njiɗaa rentude, wonaa en mbaawaa rentude. Lofi en ko ronkude gardiiɗo baawɗo, jarlitiiɗo, jiɗɗo ko nafata, mo yiilaaki maneede e naneede. Ɗum fof e wayde noon, nafoowo fedde oo hatojinaani e ardineede. Ko oon woni jarlitiiɗo, jogiiɗo mesalal e gaaraaji, ɗo yiyi seekannde fof ñoota. Jogiiɗo ɓakkere jiiɓaande, ɗo yiyi yolnde fof sukka. Jogiiɗo baajol yoora ɓafoo, ɗo yiyi kelal fo ɓasa. Yoo Alla hebbinan en hono ɓeen e leñol ngol.
Malal Sammba GISE
