Ngaandi kellifaɗo ine waawi feewnitde hoore mum kam tan ngootiri : ko jooɗtoranoo aaɓnotaako yiyaama.
En ɓooyii wiyeede wonde ngaanndi kellifaaɗo ine yaafi tee feewnittaako : so a waasii ɓiinɗe ngaanndi, a wontaa heɓtu ɗe. Ko goonga wonande ganndore (neuronnes), ɗee ɓiinɗe nawooje tintine (siñaal) ɗaɗi tino. Kono ɓiinɗe goɗɗe ine tawee he ngaanndi, biyeteeɗe « astrocytes » ballitooje no feewi : kañje nguurnata ngaandore ɗee ; njuɓɓinta walo ƴiiƴam, tammbii potondiral wayliwal ngaandi. Haa e ñalawma hannde oo, sikketenoo kadi ko hay ɗee ɓiinɗe mbaawaa lomtinaade so mbonii (maayii).
Wiɗtooɓe Duɗal jaaɓi-haaɗtirde Zurich ndallinii ko luulndii ɗum hannde : nde ɓe ƴeewi ngaandi doombi kellifaaɗi mbaɗndi gaañanɗe, ɓe pilmi huunde haawniinde : astrocyte taariiɗe nokku gaañiiɗo oo ine nelda calte ɓiinɗe banngeeji nokku gaañiiɗo oo kala, no juuɗe lirotooɗe ngam ballaade huunde nii. Gaaluuɗe ɓiinɗe kese ngoni e fuɗde e sorde les jokke ɗee, no biire (biiyuuji) raay ndeegirta nii, ngam lomtaade nokku bonnooɗo oo e mahtaade laylaytol ɓiinɗewol ngol.
« Min njiytii kattanɗe ngaandi ƴoƴndi (kellifaandi) feewnitde hoore mum, ɗe hay gooto anndaano. Ɗum udditii dame kese ballitoyooje cellitgol ñawbuuli ngaanndi. » Porfesoor Bruno Weber, Jaaɓhaaɗtirde Zurich.
Ngal silsilal kesal waylii tigi-tigi miijooji piɓiiɗi joganooɗi ko ɓuri duuɓi teemedere hannde. Wiñotooɓe ɓee keɓtinii kadi (njiytii) garte e nule bayliwe jamirooje ngol peewnitgol – huunde udditnde damal wonande safaaruuji paaɗi. So en mbaawii hurminde ngol silsilol janngo, he nafoore aadee, ɗuum ine waawi waklude toppitagol gaañanɗe hoore, e huunde e ñawbuuli duttihooreeji (maladies auto-ummines), ine waawi nii hay wonande ñawbuuli baasgaandorole (neurodégénératives) bayɗi no ñawu ngaandi e mbuwa noorol keeci (sclérose en plaques). Ƴoogirde :
Nature Neuroscience, 12 ut 2026 — Jaaɓi-haaɗtirgal Zurich
« Ganndiwal heewi ƴellitoraade ko ɗo ƴeewetenooka ɗoo : nder duleendu hoodere, nder haayre teɓɓitoriinde asamaan, walla nder muumɗugol luggeendi ngaandi men »
Bookara Aamadu Bah
