JaɓɓordeGanndiwalNobel 2026 : Ɓe teddiniraama piɓtugol piɓe mawɗe sewlo

Nobel 2026 : Ɓe teddiniraama piɓtugol piɓe mawɗe sewlo

Tuggi ɓernde Wuddu-worgiiru haa yettii molle cuuɗiiɗe tafiraaɗe ɓalli men, jiyte rokkaaɓe teddungal Nobel ɓalliwal e kemital 2026 ɗee, ko jiyte pooɗtooje hakkille. Heen gootal ine addana en waawde ƴeewde kewuuji dooliiji Faru, goɗngal ngal ine faccira no Kemital suɓortoo mbaydi mollere heeriinde, hono no sewlo suɓortoo junngo ñaamo dow junngo nano nii.

Ganndirgal laamuwal lollungal leydi Suwed saaktii, ñalnde 6 e 7 oktooburu (kawle) 2026, inɗe heɓɓe teddungal Nobel ɓalliwal e wayliwal (kemital).

Wonande ɓalliwal, ko belsenaajo-ameriknaajo biyeteeɗo Francis Halzen rokkaa teddungal ngal, sabu wiiño makko faatungo he dimtore (dimtorel woni neutron), hono pecoron kaawnikon ummoriikon en to ɓuri woɗɗude he faru. Wonande kemital ko faraysenaajo biyeteeɗo Henri B. Kagan e japoneejo biyeteeɗo Kenso Soai, heɓi teddungal ngal, sabu jiyte maɓɓe paatuɗe e peewnugol molle ɗe mbaadi mum nanndi e nate nder daarorgal.

Ɗii wiiñooji ɗi mbaaw-ɗen sikkude ine ngoɗɗi nguurndam ñalnde kala, ine mballa en noon jaabaade naamne ɗiɗi gorwore : hol no faru yahrata e hol ko waɗi ɓakdi nguurndi ine jogii cañu wayliwu keeriingu no feewi ?

Ɓalliwal : Francis Halzen, bayluɗo galaas waɗti ɗum niiwnorgal.

Oo ɓalliwo jibinaaɗo to Belsik, jannginoowo to Jaaɓi-haaɗtirgal Wisconsin–Madison to Dowlaaji Dentuɗi, dariima darnde teeŋtunde he cosgol ƴeewirgal IceCube. Miijo tan niinorgal ɓujal, uddingal les galaas wuddu worgo, ƴeewrugal asamaan. Ko ngoo miijo haawniingo Francis Halzen daranii ko ɓuri teeŋtude e nguurndam mum. Alaa sago, ko adii nde eto-ɗen faamde cosal makko ngal, paamen tawo ko woni dimtorɗe (neutrons).

Beeluwe taƴtooje ɓalli men

He leƴƴannde wootere, miliyaaruuji dimtore ine tacca ɓalli men tawa en tinaani. Ñiso kon pecoron toko-ñillon ine famɗi no feewi, tee kon keewaani waɗwaɗtondirde e ɓakdi. Ekon ummoroo he ɓernde Naange, caggal kalito koode, walla e huunde e peeñpeeñe faru ɗe miijetaake. Eɗe keerorii ko haawnii : aɗe mbaawi taƴtude ɓakdi keewndi, tawa kon caggaani hay nokku. So tawiino ko lewño wonnoo, ine waawi moɗeede walla heltineede, kono, ine hasii, dimtore kañum en njokkat laawol mum en tan. Ndeke ko ɗe « nulaaɓe » Faru ɓe ngalaa lomto. Kono, hol no huunde taƴtoore ɓalli fof nde woppataa ɓarakke, ƴeewrotoo ?

Wiiñordu moolanddu les galaas

Francis Halzen baɗtuɗo galaas niiwnorgal

Francis Halzen wallii addude jaabawol cuusdeerol, so huutoraade galaas ŋeelo no feewi, taweteɗo wuddu worgo, no jiytirgal sewliwal. Ƴeewrugal « IceCube Neutrino Observatoy » ine waɗi ujune keɓirɗi lewño ubbiiɗi nder, hedde ujumeete tatɓiite (km3) nder galaas.. So dimtorel waɗdii e ngeeƴu aalude ko woowaaka, so ɗe mbuɓɓondirii, ngal baɓbaɗondiral ine waawi yaltinde pecore dimnduɗe jaltinooje lewño heeriingo. Keɓɓorɗe ɗee mara ɗee maje tokoñille. Annduɓe ine mbaawi huutoraade ɗii tintini ngam mahtaade huunde e keertine ndimtoron kon e etaade yiytude iwdi makkon nder faru. He 2013, IceCube habrii jiytugol ndimtoron toowsemmbiwon ummoriikon caggal yuɓɓo naange. Ɗum ko feere woɗnde humpitorde tageefo jibinaango jooni ngoo.

Hol faayiida ngal jiytal ?

Wiiñordu moolanaangu les galaas

Teeminanɗe keewɗe jooni, koodewal ɓurnoo tuugaade tan ko he lewño. Hannde, ndimtoron ine ndokka en kabaruuji goɗɗi wonande peeñfeeñe faru ɓurɗe seɓɓitaade. Yeru ekon mballa en humpitaade diiwe ɓalliiɗe won ɗeen gudde ɓaleeje, e jiiryiire coftuɗe no feewi, e kartirɗe sewliije pecoron doolnuɗe. Golle Halzen udditii henorde hesere nder faru. Ɗe ngaddanaani en tawo jaabaade naamne ɗee fof, kono ɗe ndokkii koodeeɓe feere ɓeydorde biiñagol diiwe ɗo newanaaki niiwnorɗe gaadoraaɗe yettaade.

Kemital : Henri Kagan e Kenso Soai njulii gumalde molle beñcite.

 Kenso Soai, wayliwo japonnaajo Jaaɓihaaɗtirgal gannde Tokyo. Rokkaa teddungal Nobel Kemital 2026 ko wiiñooɓe addanɓe en ɓeydaade faamde e eeltude peeñfeeñe kaawniiɗe : won ɗeen molle ine mbaawi jogaade mbaydiiji ɗiɗi puneeji, kono tawa ɗi mbaawaa fawondireede ɗi pota (non superposables).

Juuɗe nannduɗe, kono ceertuɗe

Francis Halzen Ngam faamde ɗuum, ƴeew juuɗe maa ɗiɗi ɗee. Juuɗe ɗiɗi ɗee ko puneeje, kono aɗe ceerti. Junngo ñaamo e junngo nano njiidi peɗeeli, peɗeeli ɗii njiidi deggondiral. Kono ɗe mbaawaa fawondireede rip, newre dow newre e peɗeeli ɗii he tiindo wooto (newe ɗee kuccita bannge gooto). Won ɗeen molle ko hono noon rip. Kemitiweeɓe mbiyata ɗe ko molle beñcite (molécules asymétriques). He farayseere helmere “chirales” ummii ko he helmere gerek firoore “junngo”. Molle ɗiɗi ine mbaawi jogaade mahre kemiteere wootere, tawa mbaadi mum nder weeyo ine seerti, hono no juuɗe nii. Ngol ceertugol, cikketeengol ko pamarol, ine waawi jogaade baɗte mawɗe.

Nder ɓalli men, ko ɓuri heewde, mahɓanɗe mahraa ko dijje amiine tiindo wooto, heewngo innireede “ mbaadi naniri ”. Cuuke (keeweendi suukara) ɓalliwe kam enne ine njogii cuɓal tiindo. Hol ko addani nguurndam suɓaade won ndiin mbaydi, woppi mbeelu mum nder daarorgal ? Ngal ɗoo naamnal ine haawi ganndiweeɓe gila ƴeewle Louis Pasteur he teemidannde XIX-ɓiire.

Henri Kagan : ekkaade lonnginde bayle kemitiije.

Henri Kagan, kemitiweejo faraysenaajo, dariima darnde teeŋtunde he “ tafngo weñtiwo » (synthèse asymétrique), feere ɓurnoore jaltingol heen won ndiin mbaadi mollere dow ngoɗndi ndii. Yeru, golle makko mballii yaltinde baɗte ɗe njooɗtoranooka : nder won ciddite, mbaydi njiɗanoondi heɓeede ina waawi njaltina njeñtudi ngoɗndi ɓurndi teeŋtude. Ko yiɗde wiyde tan, heen sahaaji kemital hormaaki jerondiral. Geɗe ceertuɗe seeɗa he fuɗɗoode, ine mbaawi joofirde ceertal mawngal.

Kenso Soai : Nde molle mawninta cuɓaaɗe mum en

Kenso Soai piɓtuɗo fiɓnde molle beñtite

Biiñoowo japonnaajo biyeteeɗo Kendo Soai, to bannge mum yaltinii feeñfeeñre haawniinde no feewi : taftafto weñcito (autocatalyse asymétrique). Nder won ɗeen ciddite, njeñtudi keɓaandi ndii ine walla, kam e hoore mum, yaawnude ciddital gaddowowal ɗum ngal. Mbaydi molleewi ine waawi wallitde taftogol mum kam e hoore mum, mawnina ko wonnoo cuɓal adan. Wayi tan ko no ɓoodde galaas ɓeydotoonde mawnude so ine reega : ellayel tokosel ngel feeñaano adan, ine waawi wontirde seeɗa seeɗa geɗel dowrowel. Ɗee jiyte ine kolla no weñtito wayliwo ardata e no ƴellitortoo. Ɗe ngaddii geɗe paamninooje no nguurndam suɓortoo won ndiin mbaandi molle, hay so tawii ɗe piɓtaani gagga hol ko addanta nguurndam suɓaade ndiim mbaadi molle ?

Ciynirɗe guurwure wonande safaara : nafoore nder peewnugol leɗɗe cafrirɗe

Henri Kagan piɓtuɗo gumalde molle beñtite

Kuɓindagol mbaydi molle ko ngesa njaajba wonande peewnugol leɗɗe safaara e geɗe kemitiwe keeriiɗe. Mbaadiiji nannduɗi e mbaadi mollere weñtitere, ine mbaawi jogaade baɗte ceertuɗe he ɓanndu neɗɗo. Heen mbaadi ine waawi yaltinde baɗte safaara coklaaɗe ɗee, ngoɗndi ndii waasaa yaltinde hay huunde, walla yaltina baɗte goɗɗe. Ko ɗuum waɗi, biiñorɗe leɗɗe safaara ine poti huɓindaade no feewi njilludi e mbaadi molle kuutorteeɗe he leɗɗe safaara peewnata ɗee. Jiyte teddinaaɗe he 2026 ɗee mballii nawrude yeeso peeje peewnugol cuɓtangol molle. Ɗe ngalɗinii kadi faamamuya men he reɓreɓo tuugorɗo kemital ɓalliwal (chimie organique). Wonaa feewnooɓe leɗɗe safaara tan naftortoo ɗee jiyte, hay feewnooɓe geɗe ndema, uurateeje, e peewnirɗe keeriiɗe keewɗe.

Teddule Nobel ɗiɗi, darnde ƴellitoore ganndal wootere

Ine waawi mbaasen yiyde ko nawdi wiiñordu nder galaas wuduu worgo e wiiñordu wiɗtordu mbaydi molle. Ndaa faandaare majji kañji ɗiɗi ko wootere : yiylaade faamde ko wirnorii cohirɗe men. Francis Halzen wallii en yiyde pecoron mbirnikon. Henri Kagan e Kenso Soai kollii hol no cidditte kemitiwe mbaawirta suɓaade e mawninde mbaadi molliri keeriindi. Kamɓe annduɓe wiɗtooɓe ɓee kala, ɓe mbaɗtii gaggaaji gorwori jiyte ƴeewndorɗe. Teddule Nobel 2026 ciftinii wonde jahral yeeso ganndal heewi ardude ko e naamnal newingal, rewa heen duuɓi e kitaale muñal e miijto e golle denndaaɗe.

Ƴoogirɗe :cewle ganndiwal e duttorɗe

• Fondation Nobel — Prix de physique 2026 : communiqué officiel. • Fondation Nobel — Prix de chimie 2026 : communiqué officiel. • Nature — Les neutrinos cosmiques et Francis Halzen. • Nature — Les molécules en miroir et le Nobel de chimie. • American Chemical Society — Analyse du Nobel de chimie 2026.

Bookara Aamadu Bah

Kelmeendi
Optogénétique giiɗgartiwal
Neurone ɗaɗngaandol
Neurones ɗaɗngaanɗe
Cellule ɓiinnde
Ions wondoron
Sodium lamɗamere
Calcium ƴiyalere
Millisecondes ujuleƴƴanɗe

Psychiatre hakcelleejo
Neuroscientifique ɗaɗngaandeejo
Immédiatement ɗoon e ɗoon
Gène artere
Channelrhodopsine giiɗgartere

Mammifère : muuyneteendi
Électrodes : memruɗe yiitewe
Électrode : memyiite
Non superposables : fawondireede ɗi pota
Interagir : waɗwaɗtondirde
Fantômes : Beeluwe
Phénomènes : peeñpeeñe
Très pur : ŋeelɗi no feewi
Kilomètre cube : ujmeetere tatɓiito
Récepteurs : Keɓɓorɗe
Particularités : keertine
Haute énergie : Semmbe toownde
Astronomie : koodewal
Accélérateurs naturels de particules , kartirɗe pecoron sewliije
Molécules asymétriques : molle beñcite
Synthèse asymétrique : tafngo weñtiwo
Autocatalyse asymétrique : taftafto weñcito
Chimie organique : kemital ɓalliwal

RELATED ARTICLES

WOPPU ƊOO YOWRE

Tiiɗno winndu ɗoo yowre maa
Tiiɗno winndu ɗoo innde maa

- Advertisment -
Google search engine

Most Popular

Recent Comments

sowidrissa97@gmail.com dow Hol no rawaandu jamminortoo ?
Mamadu dow Nafooje ñonkote