Ko sukaaɓe ngoni yaakaare ngenn di, ngoni ɓamtaare mum. Cukaagu ko doole kimmuɗe baawɗe timminnde geɗe nafooje e sahaa nde soklaa. Hannde o, sukaaɓe men ina kawri e caɗeele teeŋtuɗe ko wayi no seɓɓi taare, sidaa e dorog. Yontii nde peeje ƴeftaa ngam hakkitde ɓee sukaaɓe . Ko fayti e reɓo si daa, nguu ñawu nani ɓeydi yaha ƴellitaade e mbaadi kulɓiniindi tawi e puɗifuɗi mum e hitaande 1987 won noo 25000 neɗɗo kono e ooɗo sahaa ko 3 000 neɗɗo anndaaɓe kadi toppi taaɓe to nokku safrirde sidaa e Nuwaasoot (centre de traitement du sida de Nouakchott) ɗo, yontere kala yimɓe sappo (10) hesɓe ina ɓeydoo ko famɗi fof, ko ɓuri heewde e ɓeen ko sukaaɓe tolniiɓe e duuɓi 18 walla 30.
Banndiraaɓe,nganndee Sidaa ina woodi maree koye mon e bone makko, hoto wel sindaare heɓ en haa mbon nen nguurndam men, sabu welamma laawol gootol ina adda boomaare huuɓtidinn de, Alla ko gooto deweteeɗo goɗɗo alaa so wonaa kanko, Muhammadu ko nulaaɗo makko etee eɗen nganndi o yettii nelal. Sidaa ko bidaa wo naa ko yiɗaa tee waddetaake idaa. Drog e geɗe goɗɗe ɗaay nooje ɗe sukaaɓe men nganndaano waɗtii ñalnde kala teppude e ngoo renndo cukaagu, wontii faaro e nder men, dimo ko deenɗo neɗɗaagu mum waasa fijirde doole e hakkille mum, sabu hakkille ko ngalu, ngu Joomiraaɗo resndi neɗɗo yo o huutoro.
Ko wonaa ɗuum, ko yiytude laabi jeeyirɗe do rog e cafrirɗe mum ngam danndude ngonka men e ngonka ɓesnguuji men, sabu kala ko tonngu jabbi dasi, ar tirta ko e koyɗe joom mum. Dorog defat hakkille udda laabi mii jirɗi dummba fiɗtaandu, sukaaɓe hee wɓe kaangaama, wiyetee ko baɗane, nganndee wonaa baɗane ko dorog tan saabii ɗum. Dorog yahdaani e diine ina usta jimme ina ɓeyda pinne, yaako raaɓe janngo hoto ɓeydee baasal sabu ustaare sukaaɓe ko baasal leydi. Leydi walla wuro ina sokli doole ɓesn gu mum, so ɓesngu waaltiima ko baa sal noddi, leydi sokli ko ɓesngu cof tungu wonaa ɓesngu mbaaltiingu.
Fulɓe mbiyi ko ɓuuti hollirii, hannde o kala suka mo njiyɗaa ina yaha e mbedda tawata ko ina yorni tuuba mum haa kine dote njalti, yaha ina sara koyɗe haa cikkaa ko njulli, so tawii su kaaɓe yaakoraaɓe mbaɗii nii, ɓe ngannduɗaa ko kañum en potnoo ƴeftitde doole donkitɗe, ina wiyee so doole ndonkii yoo doole keɓɓo, kono so tawii ko hono nii doole keɓɓirtoo yaakaare buntii.
So daartol ruttaama ɓe mbiya kamɓe sukaaɓe yornooɓe tuubaaji, addani ɓe yornude tuubaaji ko hollirde mettere maɓɓe e ɓeen su kaaɓe dummbanooɓe e dummbirɗi Amerik, saliiɓe ñaamnde haa pooƴi tuubaaji mum en mbaɗti yorde , wiyaa yoo won ballal sukaaɓe Amerik nde njornata tuubaaji mumen, kono ɗum kay naworaani en, eɗen njogii ɓe ñem tinɗen haa keewi tawa tuubaaji njo raani, ko wayno Baydi kacce Paam walla Umarel Sawa Donnde walla Tijjani Aan walla Seriif Booli Kan gann diraaɗo Saydu Kan ɓe ngannduɗon maayi ko e ndimaagu e yooltude huj jaaji, ɓee ɓoornii ko ñarungal leñol, ndokki doole mumen, miɗo sikki so ɗum wonii haajuuji men maa won ko mbaɗɗen ko wonaa yornude tuubaa ji, sagata noon so yornii tuuba jomm baani waɗde ko heddii ko. E fawaade ko haalaa ko, hol fotde men ?
Umar Bah Mboyna
