Jabet ko ñawu ngaannungu hannde sabu ngu heɓindiima yimɓe heewɓe e nder aduna oo, ko ina qiimee e 360 miliyoŋ aadee. Hakkunde yimɓe tato (3) haa njeegomo (6) e nder teemedere neɗɗo fof.
Ñawu nguu ɓuri lollude ko e leyɗeele Orop, kono noon, e oo sahaa, won e leyɗe Afirik, ko wayi no Muritani e Senegaal ko e fuɗɗoode kitaale 80 ngu ɓuri teskeede, etee, е oon sahaa, ko yimɓe seeɗa ngu heɓindii, teeŋti noon e hoɗɓe e gure teeru ɗee, sabu e oon sahaa, hay so tawii rafi oo ina woodi e nder gure dowri (yeru e Fuuta) wonaa huunde anndaande.
Sabu jaajgol rafi oo hannde e nder winndere ndee e ngoƴa mo ngu wonani renndooji ɗii, OMS (fedde adunaare cellal -catal ONU) fellitii toɗɗaaɗe ñalngu 14 noowammburu, ñalngu adunayankeewu ngam haɓtaade jabet.
Hol ko woni jabet ?
Jabet ko ɓurtugol suukara e nder ƴiiƴam ndogojam e nder ɓalndu neɗɗo, etee saabotoo ɗum ko tergal biyeteengal ɗaamol nattude waawde daraade darnde nde fotnoo daraade e nder ɓalndu neɗɗo. Ɗaamol ko kam feewnata e nder mum dihal biyeteengal “ insuline ” kadi e ɗum foti yahdude e ndeenka nduumiika suukara gonɗo e ɓalndu, nguura keeriika e coftingol ɓalndu duumingol.
Bonannde jabet e neɗɗo
Denndaangal soklaaji ɗi terɗe ɓalndu katojini ina njogii tan ɗo poti haaɗde, so ŋakki ko ñawu, so ɓurtii ɓuri bonɗe : ɗum woni suukara, ɓellere, lamɗam ekn…
Suukara ɓurtuɗo, bonannde mum ɓurata battinde fof ko e won ɗeen terɗe kimmuɗe e nder ɓalndu neɗɗo, yeru ina wara ɗaɗi tino (nerfs) neɗɗo, huuroo e ɗaɗi nawooji ƴiiƴam ɗii, sukka ɗum en, ɗum ina jeyaa e ko heewi addude ñawu mbiyeteengu AVC, bannge maaya, junngo e koyngal njahda ; Jabet ina boni e ɓernde, ina boni e ɓooƴe, ina usta jiile e ngoraagu ekn…
Gaañannde jom jabet njaawataa sellude, teeŋti noon ko wayi no ñawande koyɗe, maa a taw ko ɗum jeyi teskuya haalpulaar en e wiyde “ina yaawi gaañaade etee yaawaani sellude”. Jabet e taasiyoŋ mbayi ko no funeeɓe nii, bonannde majji ina nanndi.
Hol no neɗɗo teskortoo ñawu jabet ?
Jabet so ina heɓtoo neɗɗo, joom mum heewaani tinde, ɗum nde wonde ko ñawu ngu ardataa e muuseeki, kono so tawii a teskiima e hoore maa ɓeydagol ɓalndu, walla won deestgol ɓalndu (pooƴndam), domka e muuyeede sahaa kala njaram, keewgol taare jamma walla ustagol jiile ekn…, aɗa foti jeertaade, njahaa to doktoor ƴeewtano maa tolno suukara e nder ƴiiƴam ɓalndu maa.
Hol safaara jabet ?
Safaara jabet woodaani, kono ko waawi waɗeede heen fof ina waawi ustude tooke ɗee, etee so joom mum duumiima heen ina waawi juutɗe heen balɗe. Doktoreeɓe njiytanaani ɗum safaara cellinoowo haa sella, kona ko e njiilawu tan wonaa ; e oo sahaa, woodi tan ko won ɗeen poɗɗe ustooje suukara e ɓalndu walla noon dihal “ insuline ” ngal mbiy-ɗen ngal, wonande jabet sifaa gadano oo. Won safaruuji gaadanteeji kaaleteeɗi mbiyaa ina moƴƴi heen, ko wayi no sirooji leɗɗe walla conndi mum en, leɗɗe baaɗe no eeri, ñebɓe daaye ekn… kono moƴƴi ko hay so aɗa huutoroo ɗe, tawa aɗa ƴeewtoo sahaaji kala suukara hol to tolnií e nder ƴiiƴam maa. Ko laaɓti koo tan ko jogaade sifaa nguura keeriika, tawa ina itta suukara peewneteeɗo oo e ñameele maa, reentoo suukaraaji gonooji e nder nguuraaji ɗii, ko wayi no, e nder gaweeje (maaro, samme, makka ekn…) walla ko ɗeen gaweeje peewniraa (makarooni e ciiri mum kala, kuskusaaji ekn). Ko ɓuri bonɗe e ɓalndu fof to bannge jabet, ko njaram mbaɗɗam suukara ko wayi no kokkaa-kolaa en, fantaa en, e tufam mbaɗɗam suukara, ko teskaade tan suukara naattuɗo e diƴƴe fof ɓuri bonɗe. Teddinde coftal ɓalndu ina moƴƴi hay so tawii noon ko yahdu nduumiindu (ñalawma fof hay so kilooji 3) sabu dillingol ɓalndu ina duppa suukaraaji gonɗi e mum. Oo ɗoo safaara fof ɓuri moƴƴude e jabet etee kanko ɓuri famɗude fere.
Ngal ɗoo alluwal ina hollita on hol no kuutorto-ɗon nguura ?
Ko haɗaa
- njarameeje jooni ɗee : kokkaa, jus e ko ɓaartii e mum fof
- -gatooji, beñe, tanngal
- -suukara peewneteeɗo oo
Ko foti hakindeede
- gaweeje fof : hol to diw heen kudduuji jeetati so wonii hiraande walla bottaari ;
- pompiteer e pataas : hol to diw heen ɓoodde wootere ;
- mburu : foti wonde ko kuppon tokooso ;
- ɓiɓɓe leɗɗe tawa ko kecce : hoto diw heen geɗel gootel ñalawma
Ko yamira, aldaa e haɗde :
- legimaaji ;
- kosameeje ɗe ngaldaa e suukara ;
- ndiyam
- ɓoccooɗe
- tebbuuli kala : liɗɗi, gertooɗe e ndammiri
Tesko : Kala ko waɗtetee suukara, jom jabet fotaani memde ɗum, kala nguura ngarduka e suukara mum, joomum foti ko hakindaade heen, kadi waasa ɗum fawondirde (so tawii a ñaamii ɓoodde pompiteer a fotaani ñaamde kudduuji jeetati maaro walla so a ƴakkii oraas a fotaani fawde heen manngo). Huunde kala e aduna, kala ko ɓurti heen moƴƴaani, ko ɗum waɗi hay ko yamiraa heen koo, won tan ɗo foti haaɗde. Tiiɗno-ɗen e koye men, Alla walla en e cellal men.
Maamuudu Haaruuna Joop
