Jibinannde Aamadu Koli Mammadu Jaaltaaɓе jibinaa ko hedde hitaande 1926, tuugnaade e yeewtere sakkitere nde mbaɗduno-ɗen e makko. Ɗuum wonnoo ko е hitaande 1996. Caggal naamndal ngal mbeddino-ɗen mo, o wiyi en wonde o yahratnoo e oon sahaa ko e duuɓi 70. Ko ɗuum addani en rokkude hitaande 1926 ndee. O jibinaa ko e wuro ɗo wiyetee Tiggere Siree maa mbiyen ngo Tiggere Subalɓe e nder falnde Maatam Senegaal. Ko ɗum addani en wiyde mo, kanko Aamadu Koli : » Gorko Tiggere Njaŋ beeli, Nankasu e njaareende, gorko Baabangole baаbaali, wallere e wali kaŋŋe « . E teskaade, ena woodi kadi Tiggere Yeenee. Ngoon ko wuro yaalalɓe. Yumma makko wiyetee ko Astel Booy Siree Aali Dewa Lamiin walla Aystel Demmba Takko maa haa hannde Astel Demmba Aali. Ɗuum nawtii mo to Mbaákna e juuruure, wuro Saada Aali, Raasin Aali, Bolol Aali e Ifraa Aali. Wuro Sawa Sammba e Mammadu Sammba e Bonko Sammba.
Baaba makko wiyaa ko Koli Mammadu Jaaltaaɓe Taan Boolo Sago Aali Maamuudu. Ko o bajjo gorko jinnaaɓe makko, kanko Aamadu Koli. O jogii wanndiraaɓe rewɓe, ɓe o jiidi yumma e baaba, ko nayo : Jeynaba Koli, Hawaa Koli, Boongo Koli e Raki Koli (ɓeen, alaa e mumen guurɗo hannde).
Aamadu Koli Mammadu Jaaltaaɓe nehii ko e wuro Maatam e kaggu-laaɗe e galle biyeteeɗo Muusaa Gaysiri. Nehi mo ko mawniiko debbo mo baabiraaɓе maɓɓе njiidi yumma e baaba, ena wiyee Boongo Loru. Resi oon ko mo mbiy-ɗen Muusaa Gaysiri oo. Loru oo e Koli Mammadu Jaaltaaɓe njiidi yumma e baaba : Loru Mammadu Jaaltaaɓe e Koli Mammadu Jaaltaаɓе. Loru jibini Boongo Loru (bajjo). Koli jibini Aamadu Koli, Jeynaba Koli, Hawaa Koli, Boongo Koli e Raki Koli.
Naalankaagal Aamadu Koli
Ko e Maatam, Aamadu Koli fuɗɗii jaribeede e naalankaagal e winndaade e duɗal mum gadanal. O adii rewde e ngaddiin mum ko biyeteeɗo Siidi Sariif Haydara. Oon ko sariif cilonnaajo, jiimoowo leele. O wiyi » ko kanko woni Siidi Mammadu Siidi Sariif, kodda haydaranaaɓe, mawɗo tuuba mo wonaa cooloo, cukkuɗo hoore mо haangaaka. Ko kanko woni gorko Cilon Ndaga weendu koyle oole e Nammaade, ñalloowo e Ɓuraana, waalta e leele « . Siidi, so ariino e Maatam, jippotonoo ko e galle keyniiko, ɗo o nehii ɗoo, kanko Aamadu Koli, galle Muusaa Gaysiri. Siidi Sariif ko gorko jooɗɗo, jontaaɗo mo yahataa gooto, jooɗotaako kadi gooto. Ko o jimoowo leele dowrowo. Kala ɗo o jooɗii ko koɗli pirlotoo mo. O wona e yimde, daande wuurnde, omo yima e arab, omo firta e Pulaar. Ko kanko Siidi naatni leele tuggude e Yirlaaɓe haa e Damga.
Aamadu Koli yooɗaa oo ɗoo gorko no feewi haa waɗti ñeemtinde mo. O ndaari leggel makko, o waɗi heen gaarawol, omo fiya, omo yima, omo yahdina heen. Mawniraaɗo debbo oo noon, hono Boongo Loru ɓuraani yiɗde ko o waɗata koo, kanko Aamadu Koli, waɗti haɓde е makko mbele omo woppa. Kanko ne, o waɗti suuɗde mawniraaɗo oo ko o waɗata koo. Nde wonnoo fodoore Alla haytataa, haaytataa kadi falotaako, nde yahi haa juuti, o tiri moolo makko. O woni e kaan ngonka haa o yiytondiri e Saydu Maari. Saydu Maari ko Cubballo, yettetee ko Joop, jeyaa ko e saraaji Mbummba Subalo, ɗo wiyetee Sawa Nikee, gannde e Golaa. Saydu, nde ƴetti naalankaagal e Mbummba, tiindii ko fuɗnaange.
O artii laabi ɗiɗi haa e Maatam, o ruttii kadi, o fayti fuɗnaange. Tataɓol ngol, o nawori Aamadu Koli. E oon sahaa noon tawi ko Aamadu Koli waɗti fiyde moolo hay so regaaki. Aamadu Koli tawi Saydu Maari ena wondi ko e biyeteeɗo Abdul Baydi Gaajo, ena jeyaa Njafaan Sooro Kum. Oon ko ɓiy Baydi Kudi. Abdul Baydi ne janngata ko naalankaagal. Ɓe mbaɗi hitaande huurnde e Mbummba, ɓe ngawaani, ɓe ndemaani, ɓe ngaynaani. Alaa ko ɓе ndeeni so wonaa moolooji maɓɓe е daaɗe maɓɓe. Sahaa fof, ɓe njirloyoo e diiwaan hee kadi ɓe ngarta.
Caggal ɗum, ɓe nanngi lappol kamɓe tato fof, haa ɓe ngari e Rooso Senegaal. E oon sahaa, e wiyde makko, kanko Aamadu Koli, woni e Rooso ko kuɓeyel gootel. Ko e Rooso, ɓe pelliti yilloyaade Ndar Sammba. E kebungal, Aamadu Koli luurondiri e ceerno mum Saydu Maari, ɓe taƴondiri. Saydu e Abdul Baydi njoli e laana salaŋ, njahi, ngoppi mo ɗoon. Aamadu ne, caggal mum, ɓernde mum waajtii ɗum, ñaagii laana, joli, abbii ɓe. Omo reerɗi e naalankaagal, o yiɗaani tawo seertude e ceerno makko.
Nde ɓe njettii e Ndar, ɓe njippodaaki ɗo gootel. Saydu e Abdul Baydi njippoyii ko kanndi-mariyee (camp des mariés). Aamadu Koli fayi Teen-jigeen. Alla Waɗi, ɓooytaani, Saydu Maari e Abdul Baydi mbaɗdaa ɗoon e Ndar haa laamu heƴi heen, ɓe nanngaa, ɓe cokaа. Ndeen Aamadu Koli nanii ɗum, fokkiti kañum ne fayi to kasoo too. O yettii, o wiyi deenoowo oo, omo yiɗi sokdeede e wonɓe nder ɓee, sabu ko kamɓe ngardi, ko kamɓe ngondi, ko kamɓe njiidi doggol. Oon yiɗi riiwtude mo, kanko Aamadu, o salii. Oon wiyi mo ɗum noon yo o yah haa janngo, o arta. Weeti, Wul Koli feewni saawdu mum, ari, tawti Saydu Maari e Abdul Baydi nder kasoo. Ɓe mbaɗi toon balɗe 20. Nde ɓe njalti, wiyaa eɓe nawtee maa mbiyen eɓe mbaɗee “ refuulee ”.
E oon sahaa, hawri ko e garal ittanooɓe to Bamako e to Kaay ngam nawteede. Fuutankooɓe ɓee, so mbaɗaama refuulee, nawtetee ko haa Podoor. Umminooɓe e diiwanuuji goɗɗi ɗii ngartirtee ko haa e Ndar. Kamɓe ne (Saydu Maari, Abdul Baydi e Aamadu Koli), ɓe njogori nawteede ko e laana mbiyeteeka Ponti. Nde ɓe njalti e kasoo hee, alkateeɓe ena nawa ɓe, ena payri ɓe to laana too, ɓe toƴƴi daaɗe, ɓe ngoni e yimde, eɓe njahdina, ɓe njaggi e baar Njillu leelii e palol daande maayo, hajju e aljanna. Alkateeɓe nawatnooɓe yimɓe, yimɓe nawetenooɓе е arnooɓe ndaarde, fof mbayi no nollaaɓe nii, ndartii, ŋaaɓi kunuɗe, kucciti e maɓɓe hakke e daaɗe ɗee welde e yahdude.
Ko ɗoon woni ɗo Aamadu Koli seerti e ceerno mum Saydu Maari Joop. Nde ɓе ngari haa ɓe njettii laana kaa, no giiyiri-gaayara oo wayi heewde nii Saydu e Abdul pewji wappitaade, nduttoo, Aamadu Koli, kañum joloyi. Saydu Maari e Abdul Baydi ɓenni Ndakaaru. Ɓe ngoni toon dumunna, caggal ɗum, Saydu Maari yantiroyi Kaay. Ko toon kisa o sankii. O sankii ko e dammbordu kadi ko maayde peral, o lelaaki. Ndeen Aamadu Koli ummiima Ndar, jolii e laana Ponti haa Podoor, takkitii ko palol daande maayo haa ari e wuro Jaaba e nder diiwaan Hebbiyaаɓе.
Caggal ko o seerti e wondiiɓe makkо ɓее, ko e Jaaba o yimti seeɗa. Kono naalankaagal makko, kanko tan, ɗo o berii, tuggi ko Ɓokki Jawe. Kanko wiyata » Jawe jeeri, Jaawara Sawa Laamu Jawe jeeri njiimata e Jawe waalo Boyinnaaji e ciiwelnaaɓе Bulli Aaso e Biibi, Hooni e Maaganna « .
Aamadu Koli arti haa e Tiggere Siree, woni ɗoon kadi dumunna, caggal ɗum, ƴetti lappol e mbaydi naalankaagal, tiindii fuɗnaange. O yirliima e diiwanuuji Senegaal no ndiidorinoo. O lappii e Mali tuggude e Dibooli haa Bamako.O yiiliima e gure Jommbugu fayde Ñooro. O naatii e yoga e gure gonɗe e daande Fallemme.
O daakliima dumunna e nder Gine Bisaawo. Koyngal makko haaɗi bannge fuɗnaange ko e Fuuta Jaloŋ. Aamadu Koli ɓooyii fuɗnaange haa yumma mum, Aystel Booy faayi, abbii ɗum, artiroyi ɗum. O wondi e yummiraaɗo oo ɗo Tiggere ɗoo haa Geno waɗi haajaande mum, oon sankii. Ko ndeen woni nde o ferani Tokomaaji, gural Seegaa, diiri Yeenee Pullo, hedde hitaande 1966. Oon sahaa tawi omo yahra e duuɓi 40. О јаɓɓаа, o teddinaa, o hoɗnaa. Gila ndeen o yaltani ngo so wonaa nde lajal timmi, fodoore yani, o geddi wuro, o waaloyi baamuule, ñalnde aljumaa, 9 lewru duujal hitaande 1997.
Njaay Saydu Aamadu Lollirdo Gelongal Fuuta
